Instytut Włókien Naturalnych i Roślin Zielarskich – historia, badania

Instytut Włókien Naturalnych i Roślin Zielarskich to dziś jedna z najważniejszych polskich jednostek badawczych zajmujących się lnem, konopiami i roślinami leczniczymi – od pola do gotowego produktu. Łączy ponad 75 lat tradycji zielarstwa z nowoczesną biotechnologią, farmakologią i inżynierią włókien. Jeśli chcesz poznać jego historię, profil badań i to, jak przekładają się one na zdrowie, rolnictwo i tekstylia, przeczytaj ten artykuł.

Jak powstał Instytut Włókien Naturalnych i Roślin Zielarskich?

Rok 1947 przyniósł w Poznaniu powołanie Państwowego Instytutu Naukowego Leczniczych Surowców Roślinnych. Założycielem był prof. dr Wacław Strażewicz – znany przed wojną farmakognosta, organizator Polskiego Towarzystwa Popierania Produkcji Roślin Leczniczych na Wileńszczyźnie i działacz Polskiego Komitetu Zielarskiego. Nowa jednostka miała systematycznie opracowywać rośliny lecznicze jako źródło leków naturalnego pochodzenia.

Od początku struktura była rozbudowana. Powstał Dział Hodowli Roślin Leczniczych z ogrodem botanicznym, Dział Doświadczeń Terenowych w Plewiskach oraz Dział Pracowni Naukowo‑Badawczych w Poznaniu, obejmujący m.in. pracownie: fitochemiczną, farmakodynamiczną, technologiczną, mikroskopową oraz suszarnictwa i przechowywania surowców. Ta organizacja pozwoliła badać roślinę na każdym etapie – od nasiona, przez uprawę, po surowiec farmaceutyczny.

Na początku lat 60. instytut przeszedł z resortu zdrowia pod Ministerstwo Przemysłu Spożywczego i Skupu i przyjął nazwę Instytut Przemysłu Zielarskiego (IPZ). Zmiana oznaczała silniejsze powiązanie z przemysłem zielarskim i zadania związane z wdrażaniem technologii wytwarzania przetworów ziołowych. Od 1982 r. jednostka została przypisana do Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi, a w latach 1987–2008 funkcjonowała jako Instytut Roślin i Przetworów Zielarskich (IRiPZ).

Przełomowy moment przyszedł 1 stycznia 2009 r. Na mocy rozporządzenia ministra rolnictwa połączono Instytut Włókien Naturalnych z IRiPZ, tworząc Instytut Włókien Naturalnych i Roślin Zielarskich – Państwowy Instytut Badawczy (IWNiRZ‑PIB). Połączenie kompetencji w obszarze włókien (len, konopie, wełna, jedwab naturalny) i roślin leczniczych zbudowało unikatowy w skali Europy profil instytucji.

Dzisiejszy IWNiRZ‑PIB wyrósł z powojennej potrzeby uporządkowania zielarstwa i przeniesienia go z poziomu tradycji na grunt badań naukowych i technologii przemysłowych.

Jaka jest misja IWNiRZ‑PIB i na czym polega jego rola?

Misja instytutu koncentruje się na rozwoju rolnictwa i bioekonomii opartej na surowcach odnawialnych. Chodzi zarówno o rośliny włókniste – przede wszystkim len i konopie – jak i szeroką grupę roślin zielarskich i włókien białkowych pochodzenia naturalnego. Wszystkie działania mają wspierać rolników, przemysł i zdrowie publiczne, a przy tym wpisywać się w ograniczanie zmian klimatu.

Jednostka prowadzi badania, prace rozwojowe i wdrożeniowe nad uprawą, przetwarzaniem i zastosowaniem surowców roślinnych. Wyniki wykorzystują sektor tekstylny, farmaceutyczny, kosmetyczny, spożywczy, a także branże opakowań, budownictwa, transportu czy energii. Stąd tak mocne nastawienie na bioekonomię – widoczne m.in. w działaniu wyspecjalizowanej jednostki, jaką jest Departament Bioekonomii.

Instytut działa jako państwowy instytut badawczy i podlega nadzorowi Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Ten status oznacza realizację zadań publicznych, prac zlecanych przez administrację i udział w kształtowaniu standardów jakości surowców zielarskich i włóknistych w Polsce.

Jak działa jednostka ds. innowacji?

W ramach instytutu funkcjonuje jednostka zadaniowa „Research Unit for Innovation”, której zadaniem jest popularyzacja osiągnięć naukowych i promowanie rozwiązań innowacyjnych. Zespół ten opisuje nowe technologie, bierze udział w projektach o charakterze wdrożeniowym i dba o to, by wyniki badań trafiały poza środowisko naukowe – do rolników, firm i użytkowników końcowych.

Projekt „Research Unit for Innovation…” finansowany jest ze środków budżetu państwa w programie „Społeczna Odpowiedzialność Nauki II”. Dzięki temu w 2026 r. instytut może szerzej prezentować efekty swojej pracy, organizować wydarzenia, upowszechniać materiały edukacyjne i promować innowacje w obszarze roślin włóknistych i leczniczych.

Jakie działy tworzą strukturę badań?

Obecna struktura IWNiRZ‑PIB pokazuje, jak szeroko traktowane są rośliny włókniste i zielarskie. Najważniejsze jednostki to m.in.:

• Zakład Agrotechnologii Roślin Użytkowych,
• Zakład Oceny i Przerobu Nasion,
• Departament Bioekonomii,
• Zakłady Doświadczalne w Pętkowie i LENKON w Stęszewie,
• Zakład Farmakologii i Fitochemii,
• Zakład Uprawy Roślin Użytkowych i Botaniki,
• Zakład Innowacyjnych Technologii Włókienniczych,
• Zakład Inżynierii Bioproduktów,
• Zakład Biotechnologii oraz komórki zajmujące się komórkami macierzystymi i medycyną regeneracyjną.

W praktyce oznacza to badania „od genotypu do wyrobu”: od biologii nasion i uprawy polowej, przez przetwarzanie nasion, izolację związków czynnych, aż po projektowanie tkanin i gotowych preparatów leczniczych lub suplementów.

Jakie badania prowadzi Instytut w obszarze roślin zielarskich?

Tradycja zielarska to jeden z filarów IWNiRZ‑PIB. Prace badawczo‑wdrożeniowe obejmują cały cykl życia rośliny – od kolekcji genetycznych po gotowy preparat. To właśnie tu łączą się prace hodowlane, analityka chemiczna, farmakologia i ocena bezpieczeństwa.

Jak wygląda praca nad uprawą i hodowlą roślin zielarskich?

Instytut gromadzi specjalistyczne kolekcje roślin leczniczych wykorzystywane w badaniach. Wśród zadań znajduje się analiza zasobów naturalnych gatunków prawnie chronionych, badanie biologii kiełkowania i wschodów, a także klasyczna i molekularna hodowla odmian. Dzięki temu powstają zarówno linie bardziej plenne, jak i bogatsze w związki biologicznie czynne.

Duży nacisk kładzie się na nasiennictwo roślin zielarskich – od wytwarzania kwalifikowanego materiału siewnego po opracowanie technologii uprawy. Obejmuje to zarówno systemy konwencjonalne, jak i ekologiczne. Gatunki rodzime i aklimatyzowane są wprowadzane do uprawy tak, by rolnik otrzymał konkretną technologię: gęstość siewu, nawożenie, ochronę, zbiór.

Jakie znaczenie ma biotechnologia i uprawa in vitro?

Ważny obszar badań stanowi mikrorozmnażanie in vitro roślin zielarskich. Stosuje się je do szybkiego namnażania cennych genotypów, ale także do sterowania produkcją metabolitów. Uprawa tkanek w kontrolowanych warunkach pozwala optymalizować wytwarzanie związków biologicznie czynnych bez konieczności ciągłej uprawy w polu.

Biotechnolodzy badają też zmienność genetyczną gatunków zielarskich. Molekularna identyfikacja genotypów służy ocenie bioróżnorodności, wykrywaniu domieszek i weryfikacji autentyczności surowca. To podstawa do stabilnej jakości przetworów zielarskich dostępnych na rynku w 2026 r.

Na czym polegają badania nad jakością i bezpieczeństwem surowców?

Jakość surowca zielarskiego decyduje o skuteczności i bezpieczeństwie produktu końcowego. Dlatego w IWNiRZ‑PIB prowadzi się ocenę ilościową i jakościową związków biologicznie czynnych – od polifenoli i flawonoidów po alkaloidy czy olejki eteryczne. Równolegle analizuje się zanieczyszczenia metalami szkodliwymi oraz pozostałości pestycydów.

Analizy obejmują także czystość mikrobiologiczną surowców, leków roślinnych, produktów farmaceutycznych i suplementów diety. Specjaliści oceniają też aktywność antybiotyczną substancji roślinnych, a także ich działanie antymutagenne, mutagenne i przeciwutleniające. Zespół opracowuje metody analityczne, waliduje je i tworzy specyfikacje surowców, półproduktów i wyrobów gotowych.

Badania jakościowe i toksykologiczne prowadzone w IWNiRZ‑PIB pozwalają realnie ocenić, czy dany surowiec zielarski jest bezpieczny i daje się standaryzować do zastosowań farmaceutycznych.

Jak powstają preparaty lecznicze i suplementy diety?

Na bazie sprawdzonych surowców instytut opracowuje receptury produktów leczniczych i suplementów diety zawierających składniki roślinne. Prace obejmują dobór ekstraktów, nośników, dawek, a następnie badania stabilności oraz farmakologiczne testy kierunkowe. Analizuje się także wpływ roślin zielarskich na ekspresję genów w modelu zwierzęcym i prowadzi badania farmakogenetyczne.

Ostatnim etapem jest wdrażanie preparatów do produkcji, a następnie – bieżące monitorowanie jakości serii. To tu zamyka się pełen cykl: od kolekcji roślin, przez laboratorium, do gotowego opakowania na półce.

Jakie są główne kierunki badań nad surowcami włóknistymi?

Drugi filar IWNiRZ‑PIB to włókna naturalne, przede wszystkim len i konopie. Oba gatunki łączą walory ekologiczne, zdrowotne i przemysłowe. Badacze szukają sposobów, by maksymalnie wykorzystać ich potencjał – od odzieży po materiały techniczne i bioprodukty dla zwierząt.

Jak rozwijają się badania nad lnem i konopiami?

W przypadku lnu prace obejmują uprawę nasienną, przerób włókna i nasion oraz projektowanie tkanin i dzianin. To z tej pracy wyrastają tkaniny 100% lniane i mieszankowe, konfekcja kuchenna czy pościel lniana oferowana później konsumentom. Równocześnie analizuje się skład chemiczny nasion – m.in. profil kwasów tłuszczowych czy lignanów.

Konopie, w tym odmiany konopi jednopiennych, są badane jako źródło włókna, nasion, a także związków bioaktywnych. Instytut produkuje kwalifikowany materiał siewny odmian, takich jak Białobrzeskie, dzięki czemu rolnicy mogą liczyć na stabilne parametry plonu i zgodność z wymogami prawa. Opracowywane są też rozwiązania wykorzystujące mieszanki włókien, np. maty dla gryzoni 50% len / 50% konopie.

Jakie innowacje w tekstyliach powstają w Instytucie?

Zakład Innowacyjnych Technologii Włókienniczych pracuje nad nowymi sposobami przędzenia, tkania i wykańczania tkanin z włókien roślinnych. Wśród efektów są tkaniny odzieżowe o poprawionej wytrzymałości lub komforcie użytkowania, lniano‑bawełniane skarpety czy odzież lniana i konopna dobrze sprawdzająca się w użytkowaniu codziennym.

Równocześnie inżynierowie bioproduktów projektują wyroby techniczne – sznury, sznurki i przędze lniane oraz lniano‑konopne, maty dla zwierząt, a także rozwiązania do opakowań i potencjalnie do budownictwa. Badania nad parametrami mechanicznymi, chłonnością czy biodegradowalnością lokują te produkty w centrum dyskusji o zrównoważonym przemyśle włókienniczym.

Jak łączą się włókna z roślinami leczniczymi?

Atutem IWNiRZ‑PIB jest możliwość łączenia wiedzy o włóknach z doświadczeniem zielarskim. Len i konopie są tutaj dobrym przykładem – z tych samych roślin uzyskuje się zarówno włókno tekstylne, jak i nasiona o wysokiej zawartości związków bioaktywnych. Taki model pozwala projektować np. produkty tekstylne dla alergików oraz spożywcze czy kosmetyczne linie oparte na olejach z nasion.

Jak wyniki badań trafiają do codziennego życia?

Wyniki prac naukowych instytut realnie przekłada na konkretne wyroby. To, co zaczyna się w szklarni, na poletku doświadczalnym czy w laboratorium chromatograficznym, kończy się w domu użytkownika jako olej, herbata ziołowa, tkanina czy kosmetyk.

Co oferuje sklep stacjonarny w Poznaniu?

W Poznaniu przy ul. Wojska Polskiego 71B działa sklep stacjonarny, którym zarządza IWNiRZ‑PIB. Placówka – zlokalizowana na terenie Uniwersytetu Przyrodniczego – prezentuje szeroki przekrój produktów powstających w oparciu o surowce takie jak len, konopie, jedwab czy wełna. W 2026 r. to jedno z nielicznych miejsc, gdzie można w jednym punkcie zobaczyć praktyczne efekty pracy jednostki badawczej.

W ofercie znajdują się artykuły spożywcze wytwarzane w instytucie według własnych technologii: mielony len, siemię lniane, oleje tłoczone na zimno. Wśród nich szczególne miejsce zajmują oleje lniane, takie jak Linolia oraz Olej lniany Boflax, stosowany m.in. w diecie dr Budwig. Dostępne są również oleje konopne i z lnianki, kosmetyki na bazie lnu i konopi, a także pościel, konfekcja kuchenna czy rękodzieło z przędzy lnianej, konopnej i juty.

Jakie produkty powstają bezpośrednio z badań nad olejami?

Silny nurt badań dotyczy olejów tłoczonych na zimno bogatych w wielonienasycone kwasy tłuszczowe. To na tej podstawie opracowano linię olejów lnianych, gdzie Olej lniany Boflax wyróżnia się dopasowaniem do wymogów popularnej diety dr Budwig. Skład kwasów tłuszczowych, parametry przechowywania i opakowania projektuje się z myślą o zachowaniu jak najwyższej zawartości wrażliwych składników.

Badania nad stabilnością, utlenianiem, a także nad bioaktywnością składników pozwalają rekomendować konkretne warunki spożycia czy przechowywania. Dlatego w komunikacji podkreśla się wpływ oleju lnianego na utrzymanie prawidłowego poziomu cholesterolu we krwi oraz znaczenie regularnego włączania go do codziennej diety.

Jak instytut wspiera rolników i producentów zielarskich?

Rolnicy i producenci surowców korzystają z wyników badań nad technologią uprawy, materiałem siewnym i ochroną roślin. Instytut oferuje kwalifikowany materiał siewny roślin zielarskich, a także odmian konopi jednopiennych takich jak Białobrzeskie. Dzięki temu mają dostęp do nasion sprawdzonych pod kątem czystości genetycznej, zdolności kiełkowania i przydatności do określonego kierunku użytkowania.

Do tego dochodzi wsparcie w postaci opracowanych technologii upraw, badań skuteczności środków ochrony roślin, analizy potrzeb pokarmowych i efektywności nawożenia w doświadczeniach polowych i wazonowych. To zestaw narzędzi, który pomaga przenieść wyniki badań z poletka do praktyki gospodarstwa.

IWNiRZ‑PIB łączy w jednym miejscu prace rolników, hodowców, biotechnologów, farmaceutów i inżynierów włókiennictwa – dzięki temu len, konopie i zioła zyskują pełen cykl życia: od nasiona po produkt na półce.