Marian Andrzejewski – życiorys, kariera, życie prywatne

Kim był Marian Andrzejewski?

Marian Andrzejewski (1882–1962) urodził się 21 stycznia 1882 roku w Poznaniu jako son mistrza kominiarskiego Konstantego Andrzejewskiego i Franciszki z Ginterów. Wyrósł więc w rzemieślniczej, miejskiej rodzinie, gdzie zawód, solidność i precyzja pracy miały duże znaczenie. Dorastał w mieście, które szybko się rozbudowywało, co musiało silnie wpływać na jego późniejszy wybór profesji.

Edukację średnią zdobył w renomowanym Gimnazjum Marii Magdaleny w Poznaniu, z którego wyszło wielu późniejszych działaczy i specjalistów. Następnie wyjechał na studia techniczne do Berlina. W 1907 roku ukończył Wyższą Szkołę Techniczną Charlottenburg, należącą wówczas do czołowych niemieckich uczelni inżynierskich. Ten etap otworzył mu drogę do nowoczesnej wiedzy o konstrukcji, urbanistyce i architekturze.

Po studiach, w latach 1907–1911, zdobywał doświadczenie na budowach w Berlinie i Hanowerze, pracując przy realizacjach, które pozwoliły mu dobrze poznać niemieckie standardy organizacji placu budowy i nowoczesne rozwiązania konstrukcyjne. Do rodzinnego miasta wrócił w 1912 roku. Od tego momentu był już trwale związany z Poznaniem – tu pracował, współtworzył życie zawodowe architektów, uczył i doradzał instytucjom kościelnym.

Zmarł 20 stycznia 1962 roku w Poznaniu, dosłownie dzień przed 80. urodzinami, i został pochowany na Cmentarzu na Junikowie (pole 16-30-18). Pogrzeb odbył się 24 stycznia 1962 roku, cztery dni po śmierci architekta, co dokumentują zapisy w miejskich rejestrach cmentarnych.

Marian Andrzejewski to jeden z tych twórców, których projekty stały się częścią codziennego krajobrazu Poznania – od świątyń i pałaców po szkoły, osiedla i fabryki.

Jak przebiegała kariera zawodowa Mariana Andrzejewskiego?

Po powrocie do Poznania w 1912 roku Andrzejewski bardzo szybko włączył się w życie środowiska technicznego. Został członkiem Wydziału Technicznego PTPN, działając w nim aż do 1945 roku. W latach 1913–1916 pełnił tam funkcję sekretarza, co pokazuje, że już jako stosunkowo młody inżynier cieszył się zaufaniem kolegów. Wcześniej, we wrześniu 1911 roku, brał udział w obradach IV Zjazdu Delegacji Architektów Polskich w Hotelu Bazar, ważnego forum wymiany myśli o architekturze polskich miast pod zaborami. Zjazd odbywał się w dniach 8–9 września 1911 roku, gromadząc czołowych polskich architektów pracujących w różnych zaborach.

Po odzyskaniu niepodległości angażował się w organizację życia zawodowego. Od 1919 roku był prezesem Wydziału Architektów Stowarzyszenia Techników Polskich, a od 29 marca 1929 roku kierował Kołem Architektów w Poznaniu. W 1932 roku wszedł w skład Komitetu Organizacyjnego SARP, a w 1934 roku, od pierwszego walnego zebrania w Warszawie, formalnie przystąpił do Stowarzyszenia Architektów Polskich. W latach 1934–1938 pełnił prestiżową funkcję Prezesa Zarządu Oddziału SARP w Poznaniu, co czyniło go jedną z kluczowych postaci środowiska architektonicznego w regionie. Taka aktywność pokazuje jego rolę nie tylko jako projektanta, ale też animatora środowiska.

Własna pracownia i doradztwo

W latach 1922–1939 prowadził pracownię architektoniczną przy placu Wolności w Poznaniu. To właśnie tam powstawała znaczna część jego projektów – zarówno świeckich, jak i sakralnych. Biuro mieściło się w ścisłym centrum miasta, co ułatwiało kontakty z inwestorami: instytucjami państwowymi, przemysłem czy kurią. Równocześnie Andrzejewski pełnił funkcję doradcy architektonicznego dla Kurii Arcybiskupiej w Poznaniu, co związało go mocno z budownictwem kościelnym.

Zawodowa pozycja była wzmacniana przez zaufanie wymiaru sprawiedliwości – jako biegły zaprzysiężony na obwód Sądu Apelacyjnego w Poznaniu wydawał opinie w sprawach budowlanych. Taką funkcję powierzano tylko osobom o ugruntowanym autorytecie technicznym. Uczestniczył też w wystawie „Sztuka, kwiaty, wnętrze” w październiku 1936 roku, gdzie prezentowano nowoczesne wzornictwo i aranżacje wnętrz.

Działalność dydaktyczna

Od 1927 roku był wykładowcą budownictwa kościelnego w seminarium arcybiskupim w Poznaniu. Uczył przyszłych księży podstaw form architektonicznych świątyń, konstrukcji i zasad konserwacji. To rzadko omawiany, ale ważny obszar jego aktywności – miał wpływ na świadomość wielu duchownych, którzy później zamawiali projekty, nadzorowali remonty czy budowy nowych kościołów.

Po II wojnie światowej zaangażował się także w szkolnictwo świeckie. Od 1945 roku, bezpośrednio po zakończeniu działań wojennych, podjął pracę w Szkole Inżynierskiej w Poznaniu, uczestnicząc w odbudowie kadry technicznej kraju. W 1954 roku objął kierownictwo Zakładu Budownictwa Przemysłowego. Do emerytury w 1961 roku kształcił inżynierów odpowiedzialnych za rozwój przemysłu – w tym okresie fabryki, parowozownie czy zakłady chemiczne stawały się jednym z motorów odbudowy kraju.

Marian Andrzejewski w czasie II wojny światowej

Okres II wojny światowej w jego biografii wiąże się nierozerwalnie z Poznaniem. Źródła podkreślają, że okupację niemiecką spędził w całości na terenie miasta. W przeciwieństwie do wielu osób z inteligencji, które zostały wysiedlone, wywiezione lub zmuszone do wyjazdu, Andrzejewski pozostał na miejscu. Choć szczegóły jego codziennego funkcjonowania w latach 1939–1945 są słabiej udokumentowane, fakt ten tłumaczy, dlaczego tuż po wyzwoleniu Poznania mógł praktycznie od razu włączyć się w proces odbudowy i podjąć pracę dydaktyczną w Szkole Inżynierskiej.

Jakie były najważniejsze projekty Mariana Andrzejewskiego?

Dorobek Andrzejewskiego obejmuje dziesiątki realizacji. Można je podzielić na dwa główne nurty: budownictwo świeckie (pałace, fabryki, szkoły, obiekty usługowe) oraz architekturę sakralną. Taka dwoistość wynikała z jego podwójnej roli: miejskiego projektanta i doradcy Kurii.

Projekty świeckie

Na polu architektury świeckiej Andrzejewski pozostawił po sobie szereg znaczących obiektów. Już w 1912 roku powstał projekt pałacu w Czaczu, a później przebudowa pałacu Bojanowskich w Grabonogu. Tworzył też rezydencję w Żurawieńcu (lata 20. XX wieku). Ważnym epizodem jego działalności konkursowej było zdobycie I nagrody za projekt Pomnika Wolności na placu Wolności w Poznaniu, przygotowany wspólnie z rzeźbiarzem Władysławem Marcinkowskim. Choć pomnik nie został zrealizowany, sam sukces konkursowy potwierdza rangę jego twórczości.

Jednym z głośniejszych przedsięwzięć była przebudowa dawnej słodowni browaru Huggerów koło Parku Wilsona na centralną restaurację PWK podczas Powszechnej Wystawy Krajowej w 1929 roku – była to wówczas największa restauracja w Polsce. W 1931 roku brał udział w konkursie na gmach ZUS przy ul. Dąbrowskiego w Poznaniu. Zwyciężył projekt Władysława Czarneckiego, ale zrealizowano wizję Andrzejewskiego, która w konkursie zajęła drugie miejsce. Taki obrót spraw pokazuje praktyczną siłę jego koncepcji.

Silny nurt stanowiło budownictwo przemysłowe. Projektował budynki fabryczne dla zakładów HCP (1925), a w latach 1930–1932 także parowozownię dla tych zakładów. Tworzył olejarnię w Szamotułach, cukrownie w Szamotułach i Opalenicy, a w 1936 roku – fabrykę opon Stomil w Dębicy. W Poznaniu zapisał się także jako projektant osiedla Vesty (1936–1937) oraz budynku szkoły przy ul. Rubież na Naramowicach z 1935 roku.

Odrębną kartę stanowi projekt gmachu Urzędu Wojewódzkiego w Toruniu, znanego również jako Gmach Urzędu Województwa Pomorskiego. Konkurs na ten reprezentacyjny budynek odbył się w 1925 roku. Część źródeł wskazuje, że Andrzejewski uzyskał w nim równorzędną II nagrodę, inne podają informację o I nagrodzie. Niezależnie od rozbieżności w ocenach, udział w tym konkursie potwierdza jego pozycję wśród architektów projektujących gmachy administracyjne o znaczeniu ponadregionalnym.

Po II wojnie światowej angażował się w odbudowę obiektów w Poznaniu – w tym Państwowego Banku Rolnego, Izby Rzemieślniczej, Zakładu Doskonalenia Rzemiosła oraz hal fabrycznych Stomilu. Widać tu szeroki zakres: od prestiżowych gmachów po kluczową infrastrukturę gospodarczą.

Realizacje sakralne

Drugim filarem pracy Andrzejewskiego była architektura sakralna, ściśle powiązana z jego rolą doradcy Kurii Arcybiskupiej w Poznaniu. Już przed I wojną światową, w latach 1913–1915, kierował odnową kościoła farnego w Poznaniu. Zajmował się zarówno konserwacją istniejących świątyń, jak i projektowaniem nowych budowli na terenach Wielkopolski i Kujaw.

Do ważniejszych prac należą: kościół w Silnej koło Międzychodu (1925), kościoły w Łowyniu i Skórzewie (1927–1928), a także kościół św. Barbary i św. Maurycego w Inowrocławiu (1927). Świątynia ta pełni funkcję kościoła garnizonowego, a prace nad nią trwały w latach 1927–1928, co dobrze oddaje tempo realizacji inwestycji związanych z odradzającym się Wojskiem Polskim.

Projektował kościół Chrystusa Króla w Bolewicach (1933), kościół św. Idziego w Modrzu (1936) oraz kościół Świętej Trójcy w Poznaniu (1936–1937), którego budowę ukończono dopiero pod koniec XX wieku. W jego dorobku znajduje się także przebudowa kościoła św. Jadwigi w Pępowie, mniej znana, ale istotna realizacja, pokazująca, jak często łączył modernizację istniejącej substancji z poszanowaniem lokalnej tradycji.

Istotna część jego pracy dotyczyła modernizacji i restauracji. Opracował projekt renowacji Kurii Metropolitalnej na Ostrowie Tumskim (1920) oraz przebudowę wikariatu przy ul. Lubrańskiego 2 (1924, 1928). Zajmował się także przebudową drewnianego kościoła św. Mikołaja w Wierzenicy (1932) oraz restauracją drewnianego kościoła św. Barbary w Odolanowie‑Górce. Projektował świątynie w Podzamczu, Kowalewie, Mątwach i Sędzinach, wzmacniając sieć lokalnych parafii. Realizacja określana jako kościół w Mątwach to w istocie kościół Opatrzności Bożej w Inowrocławiu‑Mątwach, wzniesiony w latach 1930–1931.

Ciekawym uzupełnieniem dorobku sakralnego są grobowce na cmentarzu przy kościele św. Michała w Uzarzewie (1930, 1935). Pokazuje to, że podejmował także mniejsze, ale wymagające dużej wrażliwości projekty sepulkralne – łączące funkcję użytkową z pamięcią i symboliką.

Jakie odznaczenia i wyróżnienia otrzymał Marian Andrzejewski?

Za swoją działalność zawodową i społeczną Andrzejewski był doceniany zarówno w Polsce, jak i za granicą. 11 listopada 1936 roku uhonorowano go Srebrnym Krzyżem Zasługi „za zasługi na polu pracy społecznej”, co odnotowano w „Monitorze Polskim”. To odznaczenie państwowe potwierdzało, że jego rola wykraczała poza zwykłą praktykę projektową – angażował się w organizacje zawodowe, edukację i życie miejskie.

Drugim wysoko cenionym wyróżnieniem był francuski Order Palm Akademickich w stopniu oficera. Ten order tradycyjnie przyznaje się osobom zasłużonym dla nauki, edukacji i kultury. W jego przypadku był to wyraz uznania za wkład w rozwój myśli architektonicznej, działalność dydaktyczną oraz kontakty międzynarodowe świata techniki.

Postać Andrzejewskiego wielokrotnie opisywano w literaturze fachowej. Biogramy znajdują się m.in. w „Wielkopolskim Słowniku Biograficznym” oraz w pracy Kazimierza Sobkowicza „Architekci wielkopolscy”. Jego realizacje omawia „Atlas architektury Poznania” oraz miejskie wydawnictwa poświęcone zabytkom. To pokazuje, że w środowisku historyków architektury jest traktowany jako ważna postać regionalna.

Obecność Mariana Andrzejewskiego w słownikach biograficznych, atlasach architektury i przewodnikach po Poznaniu potwierdza jego trwałe miejsce w historii miasta.

Co wiemy o życiu prywatnym i rodzinie Mariana Andrzejewskiego?

Źródła biograficzne podają, że był żonaty z Łucją Linder. Her nazwisko pojawia się także w dokumentach cmentarnych i miejskich spisach. Małżeństwo to wiązało architekta z poznańską inteligencją i środowiskiem mieszczańskim, które intensywnie uczestniczyło w modernizacji miasta w okresie międzywojennym. Żona towarzyszyła mu w życiu w Poznaniu, gdzie mieszkał i pracował do końca swoich dni.

Rodzina Andrzejewskich jest szeroko obecna w dokumentach archiwalnych. W nekropoliach Poznania spotkamy nazwisko Łucji Andrzejewskiej, a w innym grobie – określanym zbiorczo jako Grób Andrzejewskich – pochowani są m.in. Michalina Andrzejewska (1912–1985), Aleksander Andrzejewski (1936–2009), Marian Andrzejewski (1903–1983) oraz Andrzej Andrzejewski (1949–2019). Ten ostatni grób dotyczy jednak innej gałęzi rodu, a nie bezpośrednio architekta urodzonego w 1882 roku.

Ciekawe tło tworzy także biografia wojskowa Stefana Mariana Andrzejewskiego, pułkownika Wojska Polskiego i powstańca wielkopolskiego, urodzonego również w Poznaniu. Był on synem sekretarza sądowego Stefana Andrzejewskiego i Marii z Bartorzów, walczył w powstaniu wielkopolskim, wojnie polsko‑bolszewickiej, brał udział w kampanii 1939 roku, a po wojnie pracował m.in. w Państwowym Banku Rolnym i Urzędzie Rady Ministrów. Został odznaczony m.in. Wielkopolskim Krzyżem Powstańczym, Krzyżem Walecznych czy Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski i spoczywa na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach.

Zbieżność nazwisk i miejsca urodzenia (Poznań) sprawia, że w genealogii pojawia się kilka równoległych linii Andrzejewskich – architektonicznej, wojskowej czy rzemieślniczej. Dla osoby, która w 2026 roku bada rodzinne dzieje, ważne jest, aby rozróżniać daty urodzeń i śmierci, miejsca pochówku, zawody oraz odznaczenia, korzystając przy tym z publikacji takich jak „Wielkopolski Słownik Biograficzny”, miejskie bazy grobów (np. „Plan Poznania – Cmentarze”) czy dokumenty Instytutu Pamięci Narodowej.