| Dane | |
|---|---|
| Imię i nazwisko | Stanisław Jan Barańczak |
| Urodzenie | 13 listopada 1946, Poznań |
| Śmierć | 26 grudnia 2014, Newtonville (USA) |
| Zawód | poeta, eseista, krytyk literacki, tłumacz |
| Wykształcenie | filologia polska, doktorat (1973) |
| Praca | asystent UAM (od 1969), katedra A. Jurzykowskiego na Harvardzie (od 1981) |
| Pseudonimy | Barbara Stawiczak, Szczęsny Dzierżankiewicz, Feliks Trzymałko i inne |
| Wybrane | |
| Pierwszy debiut | 1965, wiersz "Przyczyny zgonu" w "Odrze" |
| Najważniejsze nagrody | nagroda Nike za "Chirurgiczna precyzja" |
Stanisław Barańczak zyskał rozpoznawalność jako autor wierszy i esejów oraz jako tłumacz dużej liczby tekstów z języków obcych. Był także jednym z aktywnych uczestników niezależnego życia literackiego w Polsce lat 70. i 80.
Życiorys i wykształcenie
Urodził się w Poznaniu jako syn Jana i Zofii. Ukończył I Liceum Ogólnokształcące w Poznaniu, a następnie filologię polską na Uniwersytecie Adama Mickiewicza. Po studiach został asystentem na tym uniwersytecie od 1969 roku.
W 1973 roku uzyskał doktorat na podstawie pracy "Język poetycki Mirona Białoszewskiego" przygotowanej pod opieką profesora Jerzego Ziomka. W 1972 otrzymał wyróżnienie "Pióro" za twórczość literacką.
Emigracja i praca naukowa za granicą
W 1981 roku wyjechał do Stanów Zjednoczonych i podjął zatrudnienie na Uniwersytecie Harvarda. Objął tam katedrę języka i literatury polskiej im. A. Jurzykowskiego na wydziale slawistyki. Był członkiem Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie i współredagował pismo "Zeszyty Literackie" wydawane w Paryżu.
W latach 1986–1990 pełnił funkcję redaktora naczelnego kwartalnika "The Polish Review" wydawanego przez PIASA. Zmarł 26 grudnia 2014 roku; pochowano go 3 stycznia 2015 na cmentarzu Mount Auburn w Cambridge (Massachusetts).
Działalność polityczna i nadzór cenzury
W latach 1967–1975 był członkiem Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. W 1975 podpisał List 59 protestujący przeciw zmianom w konstytucji PRL, a w 1976 należał do grupy założycieli Komitetu Obrony Robotników.
W 1976 roku zwolniono go dyscyplinarnie z Uniwersytetu Adama Mickiewicza, a od 1977 jego nazwisko objęto zakazem publikacji w oficjalnych mediach. W tamtym okresie współpracował z prasą niezależną i publikował w drugim obiegu, używając szeregu pseudonimów. W 1980 działał w wielkopolskiej "Solidarności" i w sierpniu tego roku został przywrócony do pracy na UAM.
Twórczość literacka i tłumaczenia
Debiutował w 1965 roku wierszem "Przyczyny zgonu" w miesięczniku "Odra". Jego pierwszy tomik to "Korekta twarzy" (1968). Na początku twórczości nawiązywał do poezji lingwistycznej i tworzył obrazy codziennego życia w PRL, m.in. poprzez cykle wierszy mieszkalnych, nabywczych i kolej-kowych.
Barańczak był autorem wielu tomów poezji i zbiorów esejów. Wśród książek eseistycznych znajdują się m.in. "Knebel i słowo" (1980) oraz "Czytelnik ubezwłasnowolniony" (1983). W 1998 roku otrzymał Nagrodę Nike za tom "Chirurgiczna precyzja. Elegie i piosenki z lat 1995–1997".
Jako tłumacz należał do poznańskiej szkoły przekładu i przetłumaczył liczne utwory z angielskiego, rosyjskiego i litewskiego. W 1992 opublikował "Ocalone w tłumaczeniu", książkę omawiającą teorię przekładu poezji. Przedstawił w niej trzyczęściową strukturę: ogólne podejście z przykładami, eseje o problemach translatorskich oraz małą antologię fragmentów do analizy. Jednym z proponowanych przez niego rozwiązań teoretycznych jest heurystyczny model oparty na pojęciu "dominanty semantycznej".
