Kim był Przemysł II? Życie, koronacja, dokonania

Przemysł II był piastowskim księciem, który po ponad dwóch stuleciach przerwy przywrócił w Polsce koronę królewską, opierając swoją władzę na Wielkopolsce i Pomorzu Gdańskim. Urodzony jako pogrobowiec, zmarł tragicznie w wyniku zamachu zainspirowanego przez margrabiów brandenburskich. Jego krótkie rządy stały się jednak początkiem realnego procesu jednoczenia ziem piastowskich. Jeśli chcesz zrozumieć, jak doszło do koronacji z 1295 roku i czym wyróżniały się dokonania tego władcy, przeczytaj uważnie poniższe opracowanie.

Skąd pochodził Przemysł II?

Przyszły król przyszedł na świat 14 października 1257 roku w Poznaniu jako jedyny syn księcia poznańskiego Przemysła I i Elżbiety, córki śląskiego księcia Henryka II Pobożnego. Ojciec zmarł zaledwie cztery i pół miesiąca przed jego narodzinami, dlatego chłopiec od urodzenia był formalnym władcą dzielnicy poznańskiej, ale pozostawał pod opieką regentów. Najpierw wychowywała go matka, a po jej śmierci w 1265 roku pieczę nad nim i całym księstwem przejął stryj, książę kaliski Bolesław Pobożny.

Młody Piast dorastał w otoczeniu duchownych i rycerstwa wielkopolskiego. Z przekazów znamy imiona jego nauczycieli – Dragomira i Przybysława – co sugeruje, że otrzymał jak na swoje czasy solidne wykształcenie, obejmujące m.in. łacinę w mowie i piśmie. Około dziesiątego roku życia po raz pierwszy pojawia się z imienia w dokumencie wystawionym przez stryja, co oznacza, że już wtedy przygotowywano go do przyszłej roli politycznej.

Pierwsze doświadczenia wojenne

W 1272 roku Bolesław Pobożny powierzył bratankowi funkcję nominalnego dowódcy wyprawy przeciwko Brandenburgii. Siły wielkopolskie zdobyły wówczas Strzelce i Drezdenko, co miało zarówno wymiar militarny, jak i wychowawczy – młody książę uczył się dowodzenia i poznawał w praktyce zagrożenie ze strony Marchii Brandenburskiej. Rok później, w ramach budowania sojuszu z Pomorzem Zachodnim, Przemysł poślubił meklemburską księżniczkę Ludgardę, wnuczkę księcia Barnima I.

Małżeństwo z Ludgardą, zawarte w Szczecinie, miało znaczenie nie tylko uczuciowe, lecz przede wszystkim polityczne – łączyło Piasta z rodem władców Meklemburgii i Pomorza. Jednocześnie narastało napięcie między Przemysłem a stryjem, który nie spieszył się z oddaniem mu pełnej ojcowizny. Konflikt doprowadził do uwięzienia księcia w zamku w Gnieźnie, skąd zdołał uciec nocą dzięki pomocy wójta Piotra Winiarczyka.

Samodzielne rządy w Wielkopolsce

Po ucieczce z Gniezna książę wymusił na stryju wydzielenie mu dzielnicy poznańskiej i od 1273 roku rządził nią samodzielnie. Pojawiał się przy tym w koalicjach śląskich książąt – raz jako sojusznik Henryka IV Prawego, innym razem jako jego przeciwnik, co dobrze pokazuje skomplikowaną sieć piastowskich sojuszy. Przełom nastąpił w 1279 roku, gdy zmarł Bolesław Pobożny, przekazując bratankowi w testamencie swoje ziemie. Od tego momentu Przemysł panował nad całą Wielkopolską, obejmując zarówno Poznań, jak i obszar kalisko–gnieźnieński.

Położenie jego dzielnicy było wyjątkowe: graniczyła ona z większością pozostałych księstw piastowskich, a w jej obrębie znajdowało się Gniezno – siedziba pierwszej polskiej metropolii kościelnej. To właśnie ta kombinacja czynników terytorialnych, religijnych i politycznych sprawiła, że coraz częściej zaczęto patrzeć na władcę Wielkopolski jako na naturalnego kandydata do roli odnowiciela królestwa.

Jak Przemysł II budował swoją pozycję?

Po zjednoczeniu Wielkopolski książę zaczął prowadzić bardziej aktywną politykę zewnętrzną. U jego boku wyrosło grono wpływowych możnych – Zarembowie, Nałęcze czy Łodziów – oraz silne zaplecze kościelne z biskupem poznańskim i arcybiskupem gnieźnieńskim na czele. To właśnie współpraca z Kościołem i umiejętne korzystanie z prawa lokacyjnego w miastach dały mu trwały fundament władzy.

Układ w Kępnie i droga na Pomorze

Kluczowym posunięciem był układ w Kępnie z 1282 roku, zawarty z księciem pomorskim Mściwojem II. Na jego mocy Pomorze Gdańskie miało po śmierci bezdzietnego władcy przejść pod panowanie Przemysła. Układ ten potwierdzono później na zjeździe możnych w Nakle, a sojusz został wzmocniony przymierzem z księciem zachodniopomorskim Bogusławem IV. Dzięki temu Wielkopolska zyskała realną szansę wyjścia na Bałtyk.

Gdy Mściwój II zmarł 25 grudnia 1294 roku, książę wielkopolski natychmiast przejął władzę na Pomorzu Gdańskim, przyjmując tytuł dux Polonie et Pomoranie. Oznaczało to, że w jego ręku znalazł się strategiczny pas wybrzeża z Gdańskiem, Świeciem i Tczewem, a jego pozycja wśród piastowskich władców stała się bezdyskusyjnie najsilniejsza.

Gra o Kraków i konflikt z Wacławem II

Równolegle toczyła się walka o Małopolskę. Po nagłej śmierci Henryka IV Prawego w 1290 roku okazało się, że w testamencie zapisał on Przemysłowi II księstwo krakowskie i sandomierskie. Wielkopolski Piast wkroczył do Krakowa, przyjął insygnia przechowywane na Wawelu i zaczął myśleć o koronie, ale musiał zmierzyć się z dwiema przeszkodami: ambicjami Władysława Łokietka w Sandomierzu i roszczeniami czeskiego władcy Wacława II.

Wobec przewagi militarnej Czech i niepewnego poparcia miejscowych możnych książę podjął decyzję, którą historycy oceniają jako bardzo trzeźwą: zgodził się ustąpić z Małopolski w zamian za odszkodowanie i możliwość swobodnego działania w Wielkopolsce oraz na Pomorzu. Wyjeżdżając z Krakowa, zabrał jednak ze sobą insygnia królewskie, co było czytelnym sygnałem, że nie rezygnuje z idei odnowienia królestwa.

Dlaczego koronacja z 1295 roku była przełomem?

Po objęciu Pomorza Gdańskiego władca Wielkopolski kontrolował dwa zwarte, bogate regiony i miał poparcie Kościoła. Arcybiskup Jakub Świnka, od lat zabiegający o zjednoczenie ziem piastowskich, uznał, że nadszedł moment, by przywrócić w Polsce królewską godność. W tle wciąż trwało rozbicie dzielnicowe, które od ponad 150 lat osłabiało kraj politycznie i gospodarczo.

26 czerwca 1295 roku w katedrze gnieźnieńskiej arcybiskup nałożył koronę na skronie Przemysła i jego trzeciej żony Małgorzaty brandenburskiej. Była to pierwsza koronacja polskiego władcy od czasów Bolesława Śmiałego – przerwa trwała aż 219 lat. Prawdopodobnie użyto insygniów przewiezionych wcześniej z Wawelu. Zgoda papieża Bonifacego VIII nie jest pewna, ale Polska formalnie pozostawała królestwem, więc wielu badaczy uważa, że taka zgoda nie była konieczna.

Na pieczęci majestatycznej z 1295 roku król umieścił orła w koronie z łacińską dewizą „Reddidit ipse victricia signa Polonis”, podkreślając, że dawne znaki zwycięstwa wracają w ręce Polaków.

Realny zasięg jego królestwa obejmował głównie Wielkopolskę i Pomorze Gdańskie, natomiast Małopolska pozostawała w rękach Czech. Mimo to sama koronacja miała ogromny ciężar symboliczny: kończyła okres, w którym Piastowie tytułowali się jedynie książętami i otwierała drogę do późniejszej koronacji Władysława Łokietka w 1320 roku. W tym sensie Przemysł stał się rzeczywistym „odnowicielem korony polskiej”.

Jak zginął Przemysł II?

Korona nie dawała mu bezpieczeństwa. Konflikt z Marchią Brandenburską o Pomorze i nadnoteckie grody, a także rywalizacja rodów wielkopolskich sprawiły, że król stał się celem spisku. Wśród współczesnych wymieniano szczególnie Zarembów i Nałęczów, którzy mieli dostarczać informacji jego wrogom zza Odry.

Na przełomie karnawału 1296 roku władca przebywał w Rogoźnie, świętując Zapusty. Świtem 8 lutego 1296 roku, w Środę Popielcową, na miasto uderzył oddział wysłany przez margrabiów Ottona IV ze Strzałą i Konrada. Celem nie było początkowo zabójstwo, lecz porwanie króla i wymuszenie rezygnacji z praw do Pomorza. Zaskoczona straż przyboczna podjęła jednak walkę, a sam monarcha stawił opór napastnikom i odniósł wiele ran.

Ranny, wlokący się jeniec spowalniał odwrót, dlatego napastnicy dobili króla w okolicach wsi Sierniki, kilka kilometrów od Rogoźna, porzucając ciało przy drodze.

Źródła nie są zgodne co do ostatecznych sprawców zbrodni: jedne wskazują wyłącznie na margrabiów, inne obciążają winą także wielkopolskie rody. Pewne jest jedno – śmierć 39–letniego monarchy wstrząsnęła elitami i zahamowała na lata proces scalania ziem piastowskich. Zwłoki przewieziono do Poznania i złożono w tamtejszej katedrze, gdzie do dziś uważa się go za „króla z Wielkopolski”.

Jakie były dokonania i kontrowersje wokół Przemysła II?

Bilans jego rządów jest zaskakująco bogaty, jeśli weźmie się pod uwagę, że jako król panował zaledwie siedem i pół miesiąca. Już jako książę rozwijał sieć miast lokowanych na prawie magdeburskim, wspierał kupców i mieszczaństwo oraz ściśle współpracował z Kościołem – zwłaszcza z arcybiskupstwem gnieźnieńskim. W 1293 roku nadał np. przywilej lokacyjny Koninowi, ustanawiając wójta dziedzicznego jako przedstawiciela władzy książęcej z kompetencjami sądowniczymi i wykonawczymi.

W polityce ogólnopolskiej jego zasługi widać najlepiej, gdy zestawi się kilka kluczowych działań:

• zjednoczenie całej Wielkopolski pod jednym berłem,
• zapewnienie sukcesji na Pomorzu Gdańskim i faktyczne włączenie go do swego władztwa,
• chwilowe objęcie Krakowa i zabezpieczenie insygniów królewskich dla przyszłej koronacji,
• udział w antyczeskiej koalicji z Władysławem Łokietkiem i dążenie do ograniczenia wpływów Przemyślidów w Małopolsce.

Nie brak też kontrowersji. Największą z nich jest sprawa nagłej śmierci pierwszej żony, Ludgardy, w 1283 roku. Część późniejszych kronikarzy oskarżała księcia o zlecenie jej uduszenia z powodu bezdzietności, inni widzieli w niej ofiarę naturalnej choroby, na którą nałożyły się plotki wynikające z napięć małżeńskich. Współcześni badacze, analizując najstarsze roczniki, skłaniają się raczej do wniosku, że „nikt nie potrafił stwierdzić, jaką zmarła śmiercią”, a więc sprawa pozostaje otwarta.

Oceny historyków są rozbieżne. Jedni widzą w nim „zwykłego księcia dzielnicowego”, któremu dopisało szczęście w testamencie Henryka IV Prawego i w bezpotomnej śmierci Mściwoja II. Inni podkreślają, że to właśnie ten władca – konsekwentnie, krok po kroku – doprowadził do sytuacji, w której możliwe stało się przywrócenie korony. Bez jego koronacji w Gnieźnie droga Łokietka do pełnego zjednoczenia kraju byłaby znacznie dłuższa i trudniejsza.