Bazylika Archikatedralna Świętych Apostołów Piotra i Pawła stoi na Ostrowie Tumskim w Poznaniu. Obiekt wyróżnia się znaczeniem historycznym — jest uznawany za najstarszą polską katedrę i łączy w sobie elementy średniowieczne oraz efekty powojennej odbudowy. W katedrze znajdują się liczne nagrobki, kaplice i zabytkowe elementy wyposażenia.
Historia
Kolejne fazy budowy i przebudowy katedry sięgają początków państwa polskiego. Ustanowienie diecezji poznańskiej datuje się na 968 rok; pierwsze biskupstwo miało wtedy siedzibę na Ostrowie Tumskim. W X–XI wieku powstała pierwsza trójnawowa bazylika wzorowana na kościołach karolińskich, z wieżą zachodnią i emporą służącą prawdopodobnie jako loża książęca.
W XIII–XV wieku świątynię stopniowo przekształcano w formę gotycką: wczesnogotyckie prezbiterium wzniesiono po połowie XIII wieku, a w XIV i XV wieku powstał obecny gotycki korpus z wieńcem kaplic. W kolejnych wiekach budowlę niszczyły pożary i trąby powietrzne; prace barokowe prowadzono w latach 1636–1650, a klasycystyczną fasadę opracowano w XVIII wieku według projektu Efraima Schrögera.
W czasie II wojny światowej katedra uległa poważnym zniszczeniom — zabudowania zostały rozgrabione, dach i części wnętrza zniszczono, a w 1945 podczas walk ocalały głównie kaplice. Odbudowa w formie zbliżonej do gotyku z przełomu XIV i XV wieku odbyła się w latach 1946–1956 pod kierunkiem Franciszka Morawskiego. W 1962 papież Jan XXIII ustanowił świątynię bazyliką mniejszą, a w 1983 odwiedził ją Jan Paweł II.
Wygląd zewnętrzny
Świątynia jest trójnawową bazyliką w osi wschód–zachód z prezbiterium po stronie wschodniej. Wokół korpusu rozciąga się wieniec dwunastu kaplic, dwie z nich pełnią funkcję ramion transeptu. Nietypowym elementem bryły są łuki przyporowe rozpięte między ścianami nawy głównej a wieżami.
Główne wejście od zachodu tworzy gotycki, ostrołukowy portal z XV wieku. W portalu osadzono brązowe drzwi z 1979 roku autorstwa Kazimierza Bieńkowskiego — od zewnątrz przedstawiają sceny z życia św. Piotra, od wewnątrz sceny z życia św. Pawła. Nad portalem widnieje wysokie okno z maswerkiem i napis łaciński PRIMA SEDES EPISCOPORUM POLONIAE. Naroża Złotej Kaplicy ozdabiają rzeźby Jordana, Mieszka I, Dąbrówki i Bolesława Chrobrego dłuta Czesława Woźniaka z lat 1974–1976.
Wnętrze i co zobaczyć
Katedra mierzy 72 m długości i 36 m szerokości wraz z kaplicami. W prezbiterium znajduje się późnogotycki poliptyk z przełomu XV i XVI wieku, ukończony w 1512 roku i sprowadzony z Góry Śląskiej w 1952 roku. W środkowej części ołtarza widnieją postacie Najświętszej Marii Panny, św. Barbary i św. Katarzyny; po złożeniu skrzydeł ukazują się sceny pasyjne eksponowane w czasie Wielkiego Postu.
We wnętrzu zachowało się wyposażenie sprowadzone do katedry po wojnie: stalle z XV/XVI wieku ze Zgorzelca, ambona z XVIII wieku i chrzcielnica z 1720 roku z Milicza oraz flamandzki gobelin za tronem biskupim. Na chórowej empora umieszczono nowe organy z 2001 roku, zwieńczone herbem arcybiskupa Juliusza Paetza. W prezbiterium i ambicie znajdują się późnogotyckie rzeźby świętych oraz liczne nagrobki i epitafia.
W katedrze zachowały się witraże powstałe w drugiej połowie XX wieku: pięć pierwszych wykonała pracownia Stanisława i Marii Powalisz według projektu Wacława Taranczewskiego (1967–1968), a dwa kolejne projektu Marii Powalisz-Bardońskiej (1974–1977). W obrębie nawy i ambitu znajdują się liczne płyty nagrobne i epitafia przeniesione z różnych warsztatów; część zabytków pochodzi z dawnej archiwalnej zabudowy regionu.
Czy katedra jest miejscem pochówków i gdzie je znaleźć?
Katedra pełniła funkcję miejsca pochówków pierwszych władców Polski oraz przedstawicieli linii wielkopolskiej Piastów. Wśród osób związanych z pochówkami wymienia się m.in. Mieszka I (992, przypuszczalnie), Bolesława I Chrobrego (1025) i Przemysła II (1296). Wnętrze mieści też liczne groby i epitafia biskupów oraz arcybiskupów poznańskich i gnieźnieńskich.
Nagrobki i płyty nagrobne znajdują się w różnych częściach świątyni: w ambicie przy zakrystiach, w nawach bocznych oraz pod emporą. W północnej nawie wmurowane są m.in. płyty nagrobne dziekana Adama Dąbrowskiego i kantora Wawrzyńca Kierskiego. Przy Złotej Kaplicy i w jej sąsiedztwie znajdują się epitafia oraz płyta upamiętniająca Bolesława Chrobrego.
Jak zwiedzać katedrę w Poznaniu?
Zwiedzanie koncentruje się na rozpoznaniu głównych przestrzeni: fasady zachodniej z portalem i drzwiami, korpusu nawowego, prezbiterium z poliptykiem oraz ambitu z wieńcem kaplic. Wnętrze pozwala zobaczyć stalle, ambonę, chrzcielnicę, witraże i liczne nagrobki rozmieszczone w nawach bocznych i przy kaplicach. Informacje o statusie świątyni i jej dziejach ilustrują elementy architektoniczne i zachowane wyposażenie.
Informacje praktyczne
- Adres: Ostrów Tumski 17, 61-109 Poznań — wyznacz trasę w Google Maps
- Godziny otwarcia: nd 7:00–21:30, pn–sob 7:00–19:00
- Telefon: +48618529642
- Strona internetowa: katedra.archpoznan.pl
- Ocena w Mapach Google: 4,7 (6 495 opinii)
