Bożena Alesso – życiorys, kariera, życie prywatne

Bożena Alesso, właściwie Bożena Kazimiera Alekso, to jedna z najbardziej niezwykłych polskich tancerek międzywojnia – akrobatka, którą prasa nazywała „kobietą‑wężem” i „dziewczyną bez kości”, a jednocześnie aktorka teatralna i filmowa, która zrobiła międzynarodową karierę od Poznania po Nowy Jork. W środowisku artystycznym posługiwała się także zdrobniałą formą imienia – Żena Alesso. Jej życiorys to droga z polskich scen rewiowych do legendarnych estrad jak Casino de Paris i amerykański program The Ed Sullivan Show. Jeśli chcesz poznać, jak wyglądało życie artystki, która potrafiła wyskoczyć z pudła prosto do kapelusza, a później stworzyć duet taneczny w Kanadzie i USA, przeczytaj jej historię.

Skąd pochodziła Bożena Alesso?

Bożena Alesso urodziła się 21 grudnia 1912 roku w Poznaniu, w rodzinie, która z powodów zawodowych często zmieniała miejsce zamieszkania. Dzieciństwo spędziła kolejno w Poznaniu, Toruniu i Warszawie, wracając później ponownie do Wielkopolski. W Toruniu jej rodzice zajmowali się handlem, a atmosfera żywego, kupieckiego miasta łączyła się tu z coraz silniejszym ruchem artystycznym.

To właśnie po powrocie do Poznania zaczęła się jej przygoda z cyrkiem i sceną. Uczyła się akrobatyki u swojego wuja, znanego w środowisku trenerskim Witolda Herbsta, który wprowadził nastolatkę w świat wymagającej gimnastyki. Równolegle, w latach 20. XX wieku, uczęszczała do szkoły filmowej prowadzonej przez Michała Machwica – reżysera, który kształcił ją w grze przed kamerą, co później zaowocowało rolami w kinie. W tym samym okresie rozwijała także technikę taneczną pod kierunkiem Marii Ambrożewiczówny, co dało jej solidne podstawy baletowe i estradowe.

Jak zaczęła się jej kariera sceniczna?

Według własnych wspomnień debiutowała na scenie już jako czternastolatka, choć źródła prasowe zaczynają odnotowywać jej występy dopiero około 1931 roku. W tym czasie pojawia się w poznańskim teatrze Metropolis, łącząc wyrazisty taniec z elementami akrobatyki. Szybko jednak przenosi się do stolicy, bo to właśnie Warszawa staje się centrum jej artystycznego życia.

Po przyjeździe do Warszawy występuje najpierw w teatrze rewiowym Wesołe Oko. Gdy scena ta została rozwiązana w 1931 roku, przez kilka miesięcy tańczyła w teatrze Kameleon, doskonaląc repertuar rewiowy i komediowy. Wkrótce przyjmuje pseudonim Bożena Alesso i zostaje członkinią zespołu teatru rewiowego Morskie Oko, jednego z najmodniejszych adresów stolicy. Wkrótce trafia też do innych scen: Wesołe Oko, Kameleon, kinoteatru Hollywood, teatru Colosseum oraz rewiowej Wielkiej Rewii. Właśnie tam w 1935 roku tańczy w komedii „Kawiarenka” Tristana Bernarda, w reżyserii Emila Chaberskiego, łączącej lekki humor z efektownymi układami tanecznymi.

Duety taneczne i pierwsza rozpoznawalność

W połowie lat 30. jednym z ważnych etapów jej kariery był duet z tancerzem Jerzym Neyem. Współtworzony przez nich zespół, znany jako duet taneczny Ney, występował w warszawskich teatrach rewiowych, przyciągając uwagę krytyki elegancją, synchronem i wirtuozerią ruchu. Ta współpraca umocniła jej pozycję w środowisku jako artystki, która potrafi połączyć taniec towarzyski, balet i elementy akrobatyczne.

Rok 1936 przynosi kolejny angaż – do teatru 8:15, gdzie rewia i muzyka funkcjonują obok lekkiej komedii. Wkrótce potem wchodzi do baletu Tacjanny Wysockiej, słynącego z nowoczesnych choreografii. W Teatrze 8:15 pokazała się także jako wszechstronna artystka estradowa – w operetce „Księżna Fedora” (na motywach „Księżniczki cyrkówki” Imre Kálmána) w reżyserii Witolda Zdzitowieckiego w 1938 roku udowodniła, że potrafi nie tylko tańczyć, lecz jest również znakomitą interpretatorką piosenek i prozy.

To właśnie z zespołem Tacjanny Wysockiej w 1937 roku wyjeżdża do Paryża, gdzie tańczy jako solistka w legendarnym Casino de Paris, jednym z najważniejszych teatrów rewiowych Europy międzywojennej.

Opera, rewia i Polski Balet Reprezentacyjny

Po powrocie do Polski Alesso pojawia się na scenie Teatru Wielkiego w Warszawie, gdzie tańczy w inscenizacji opery „Legenda Bałtyku”. Niedługo potem obejmuje kierownictwo zespołu tancerek w rewii „Dla Ciebie, Warszawo!”, wystawianej w teatrze Wielka Rewia w 1938 roku. Łączy tam funkcje solistki i liderki baletu, kreując widowisko, w którym taniec jest równorzędnym partnerem muzyki i scenografii.

W tym samym czasie zostaje członkinią Polskiego Baletu Reprezentacyjnego pod kierownictwem Leona Wójcikowskiego. Z tym zespołem odbywa tournée po Francji, Belgii, Luksemburgu, a także występuje w Nowym Jorku podczas Wystawy Światowej 1939. W Stanach Zjednoczonych tańczy m.in. na prestiżowej scenie Hall of Music, jednej z głównych sal widowiskowych towarzyszących wystawie. Obecność polskiego baletu na tak prestiżowym wydarzeniu podkreśla rangę zespołu, a Alesso staje się częścią reprezentacyjnej wizytówki polskiej kultury scenicznej.

W 1939 roku pojawia się także na scenie teatru prowadzonego przez Tymoteusza Ortyma, co pokazuje, jak intensywnie była wówczas obecna w życiu teatralnym stolicy – od scen rewiowych, przez balet, po teatr dramatyczny i muzyczny.

Na czym polegał fenomen jej akrobatycznego tańca?

Oprócz klasycznego tańca i rewii jej specjalnością były wyrafinowane numery akrobatyczne. Współpracując z Janem Wojcieszką, przygotowała m.in. słynny numer, w którym „wyskakiwała z pudła do kapelusza” lub z pozornie niewinnego wózka dziecięcego. W kulminacyjnej scenie bywała wnoszona na estradę całkowicie ukryta wewnątrz niewielkiego pudła na kapelusze. Na oczach publiczności z pozornie martwego rekwizytu nagle wyłaniała się żywa tancerka, która w ułamku sekundy przechodziła do skomplikowanych figur – ten efektowny trik budził zdumienie widzów i zachwyt recenzentów.

W innym z przedstawień, wykonywanym razem z tancerką Elżbietą Antoszówną, obie artystki splatały ręce i nogi w tak skomplikowanych figurach, że recenzent tygodnika „Kino” pisał w 1932 roku, iż „znakomicie naśladowały wężowe ruchy ośmiornicy”. To z takich występów wziął się jej przydomek „kobiety‑węża”.

Prasa międzywojnia podkreślała, że Bożena Alesso łączyła baletową elegancję z akrobatyczną odwagą, co dawało wrażenie, jakby jej ciało nie miało żadnych ograniczeń – stąd przydomek „dziewczyna bez kości”.

Ten rodzaj ruchu wymagał nie tylko skrajnej elastyczności, ale też żelaznej kontroli mięśni i wyczucia rytmu. Jej taniec był więc nie tyle efektem „cudu natury”, ile konsekwencją wieloletniego treningu akrobatycznego u Witolda Herbsta oraz pracy nad techniką sceniczną w zespołach baletowych.

Jak wojna zmieniła jej życie i karierę?

Wybuch II wojny światowej zastał ją na występach we Włoszech, dokąd wyjechała w ramach zagranicznych kontraktów. Mimo możliwości pozostania na Zachodzie podjęła osobistą decyzję o powrocie do Polski, do kraju, w którym toczyło się jej dotychczasowe życie artystyczne i prywatne.

Po powrocie Alesso pozostała początkowo w Warszawie, występując w jawnym Teatrze Miasta Warszawy (niemieckie Theater der Stadt Warschau). Scena ta, funkcjonująca w realiach okupacyjnych, była formalnie zarządzana przez przedwojennego aktora i kolaboranta Igo Syma, co czyniło działalność artystów na jej deskach szczególnie kontrowersyjną i uwikłaną w polityczny kontekst. Tam była primabaleriną w takich tytułach jak operetka „Cygańska miłość” Franza Lehára w reżyserii Mariana Domosławskiego, wystawiana w 1941 roku, czy balet „Coppelia” Leo Delibesa, którego okupacyjną wersję w 1943 roku reżyserował wybitny choreograf Jan Ciepliński.

Krótko przed wybuchem powstania warszawskiego wyjechała do Monachium, gdzie po zakończeniu działań wojennych występowała m.in. dla żołnierzy amerykańskich. To typowa droga wielu polskich artystów tej generacji – zniszczona stolica, niepewna sytuacja polityczna i lepsze perspektywy pracy na Zachodzie skłaniały do emigracji.

Dlaczego wyjechała do Kanady i Stanów Zjednoczonych?

Po kilku powojennych latach w Niemczech Alesso wyjechała do Kanady. Tam, w latach 50., wyszła za mąż za ukraińskiego tancerza Wasyla Sonycha. Małżonkowie stworzyli duet taneczny The Valenos, występując pod scenicznymi imionami Beatrice i Bill Valenos. Ich styl łączył klasyczny taniec, elementy akrobatyki, a także atrakcyjną dla publiczności estradową oprawę.

Szczyt tej wspólnej kariery to m.in. występ w kultowym amerykańskim programie The Ed Sullivan Show w maju 1962 roku. Udział w tym formacie oznaczał wówczas wejście do ścisłej czołówki artystów rozrywkowych – program oglądały miliony widzów w całych Stanach Zjednoczonych.

Od końca lat 60. małżeństwo zamieszkało w Toronto. W pewnym momencie Alesso doznała kontuzji, która zmusiła ją do zakończenia czynnej kariery scenicznej. Nie rozstała się jednak z tańcem – zaczęła prowadzić własną szkołę tańca i rozwijać się jako malarka, przenosząc wrażliwość ruchu na język koloru i kompozycji.

W 1988 roku sprzedała dom w Kanadzie i wyjechała do Stanów Zjednoczonych, gdzie mieszkała do śmierci. Odeszła 1 marca 2010 roku w stanie Illinois, zamykając niemal stuletnią biografię, która obejmowała trzy kontynenty i kilka wielkich przełomów historycznych.

Jak wyglądało jej życie prywatne?

Życie osobiste Bożeny było równie burzliwe jak jej kariera. Przed związkiem z Wasylem Sonychem była już dwukrotnie zamężna. W 1936 roku poślubiła urzędnika Mariana Suchcickiego. Małżeństwo zostało rozwiązane przez sąd niemiecki w 1943 roku, co dobrze pokazuje, jak głęboko w prywatne sprawy ludzi ingerowała okupacyjna rzeczywistość.

Po tym rozwodzie wyszła za mąż za niemieckiego aktora, znanego pod pseudonimem Los, prawdopodobnie Horsta‑Wernera Loosa. Ten związek również nie przetrwał próby czasu i zakończył się po kilku latach rozwodem. Dopiero trzecie małżeństwo – z tancerzem z kręgu kultury ukraińskiej – okazało się trwałym partnerstwem artystycznym i życiowym.

W życiu prywatnym funkcjonowała więc pod trzema nazwiskami: jako Bożena Kazimiera Alekso, później Bożena Kazimiera Suchcicka, a w środowisku emigracyjnym i międzynarodowym najczęściej jako Bożena Alesso lub w nieformalnym skrócie Żena Alesso.

Filmowe epizody i ślady w archiwach

Choć dziś pamięta się ją głównie jako tancerkę i akrobatkę, Alesso pojawiała się także w filmie. Jej filmowy debiut to krótkometrażowy obraz „Cyrk” z 1931 roku w reżyserii Witolda Jezierskiego, asystenta jej nauczyciela Michała Machwica. Zagrała w nim główną rolę tancerki‑akrobatki z wędrownego cyrku, wykorzystując swoje popisowe umiejętności; prasa oceniła ten występ jako niezwykle przekonujący i naturalny.

Następnie zagrała epizod tancerki w teatrze w obrazie „Pieśniarz Warszawy” Michała Waszyńskiego z 1934 roku oraz drobną rolę kobiety w loży w filmie „Jego wielka miłość” z 1936 roku. W jej dorobku znajduje się także epizodyczna rola w dramacie „Wyrok życia” w reżyserii Juliusza Gardana z 1933 roku. Łącznie w swojej karierze pojawiła się więc na ekranie kinowym czterokrotnie, pozostawiając ślad zarówno w kinie popularnym, jak i w krótszych formach filmowych.

Dziś informacje o jej działalności scenicznej i filmowej można znaleźć m.in. w Encyklopedii teatru polskiego oraz bazie Filmpolski.pl, które dokumentują zarówno jej występy w teatrze, jak i filmografię. Tam też odnotowuje się jej niezwykłe przydomki, trasy zagraniczne, role w Polskim Balecie Reprezentacyjnym oraz udział w okupacyjnych i emigracyjnych etapach kariery.