Kim jest Andrzej Maleszka – życiorys, twórczość, ciekawostki

Andrzej Maleszka to polski reżyser, scenarzysta i pisarz, który stworzył m.in. cykl Magiczne drzewo nagrodzony International Emmy w 2007 roku. Urodzony 3 marca 1955 roku w Poznaniu, od kilkudziesięciu lat konsekwentnie buduje niezwykły świat filmów, spektakli i książek dla młodej widowni. Ma dziś 69 lat i pozostaje jednym z najważniejszych autorów polskiej literatury i kina dla dzieci i młodzieży. Jeśli chcesz poznać jego życiorys, twórczość i ciekawostki z kariery, czytaj dalej.

Kim jest Andrzej Maleszka?

To jeden z najważniejszych polskich autorów kultury dziecięcej – reżyser telewizyjny i teatralny, scenarzysta, pisarz i dramaturg, który konsekwentnie kieruje swoje utwory do młodej widowni. Przez lata pracy stworzył ponad 30 spektakli, kilkanaście filmów i seriali telewizyjnych oraz około 37 książek, głównie z obszaru literatury dziecięcej i młodzieżowej oraz powieści przygodowych. Specjalizacja w twórczości dla dzieci i młodzieży nie ograniczyła go – raczej pozwoliła zbudować bardzo rozpoznawalny styl.

Dzieciństwo i studia

3 marca 1955 roku w Poznaniu przyszedł na świat człowiek, który kilkadziesiąt lat później odmienił polskie kino i teatr dla dzieci. Z tym miastem jest związany całe życie – tu dorastał, a później ukończył filologię polską ze specjalizacją teatrologia na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Na zajęciach pracował z takimi nazwiskami jak Izabella Cywińska i Janusz Nyczak, czyli osoby mocno osadzone w polskim teatrze.

W czasie studiów pełnił funkcję kierownika artystycznego Studenckiego Teatru Nurt, gdzie mógł testować własne pomysły inscenizacyjne. To tam szlifował warsztat dramaturgiczny, uczył się pracy z aktorem i eksperymentował z formą sceniczną. Widać tu wyraźny początek późniejszej drogi – od literatury i teatru akademickiego do zawodowej reżyserii.

Pierwsze kroki w teatrze i telewizji

W 1978 roku twórca rozpoczął pracę w poznańskim ośrodku Telewizji Polskiej. Jako autor i reżyser realizował tam miniatury teatralne oraz filmy krótkometrażowe, a już na początku lat 80. współtworzył cykl telewizyjny „Godzina Arlekina” w TVP. W jego ramach powstały m.in. „Nocna szkoła”, „Prezent” czy „Rajskie miasteczko”, często w kooperacji z takimi reżyserami jak J. Hamerski.

Równolegle autor pisał własne dramaty – jak „Rex Nemorensis” czy „Doktor Humbug” – i coraz mocniej zbliżał się do profesjonalnego teatru repertuarowego. To właśnie połączenie pracy w telewizji, studenckiej sceny i pisania dramatów stworzyło fundament pod późniejsze „magiczne widowiska” dla dzieci, łączące baśniowość z codziennością.

Jak rozwijała się kariera teatralna i telewizyjna?

Kariera reżyserska tego twórcy to gęsta sieć spektakli, filmów i seriali, które łączy jedno: szacunek do młodego widza. Autor traktuje dzieci poważnie, używa żywego, „domowego” języka i buduje światy pełne wyobraźni, ale mocno zakorzenione w realnych emocjach. Recenzenci często określają jego utwory jako „magiczne widowiska” – na poły baśniowe, a jednocześnie wyjaśniające rzeczywistość.

Teatr Nowy i sceniczne widowiska

W latach 1986–1990 reżyser był związany z Teatrem Nowym w Poznaniu. Wyreżyserował tam cztery spektakle oparte na autorskich utworach dramatycznych, co dało mu ogromną swobodę w kształtowaniu formy. Do najgłośniejszych tytułów z tego okresu należą „Wielkoludy”, „Burza w Teatrze Gogo”, „Mechaniczna Magdalena”, „Maszyna zmian” czy „Mama – Nic”. Część z nich grano później także w innych teatrach w Polsce.

Za tę działalność autor otrzymał ważne wyróżnienia teatralne, takie jak Nagroda im. Stanisława Wyspiańskiego (1988) oraz Nagroda Wielkopolskiego Funduszu Literatury za „Wielkoludy”. Wcześniej spektakl dla dzieci na podstawie tego tekstu wyróżniono na XXVI Festiwalu Polskich Sztuk Współczesnych we Wrocławiu. Widać tu silną tendencję: jego dramaty dla dzieci trafiały zarówno do najmłodszej publiczności, jak i do jurorów prestiżowych festiwali.

Wśród ważniejszych spektakli scenicznych, które ukształtowały jego pozycję, można wymienić:

• „Wielkoludy” – grane m.in. w Teatrze Nowym i innych scenach w kraju,
• „Burza w Teatrze Gogo” – również wystawiana poza Poznaniem,
• „Mechaniczna Magdalena” – realizowana w Teatrze Dramatycznym im. J. Szaniawskiego,
• „Mama – Nic” – pokazywana także w wersji musicalowej.

Telewizja i Teatr Młodego Widza

Równolegle do działalności scenicznej reżyser rozwijał twórczość telewizyjną, związaną m.in. z Teatrem Młodego Widza. W TVP powstały takie spektakle, jak „Bajka o białym baranku”, „Baśń o Kasi i drzewie”, „Opera o Kolumbie”, „Ballada o końcu świata” czy „Hotel Minotaur”. Dzięki temu tysiące dzieci w całej Polsce oglądały teatralne historie bez wychodzenia z domu.

Później przyszły seriale i filmy, które na stałe weszły do historii polskiej telewizji dla dzieci. W dorobku twórcy znajdziesz takie tytuły, jak „Mama nic” (1993), „Maszyna Zmian” (1995, Grand Prix w Monachium), „Maszyna zmian. Nowe przygody” (1996), a także filmy „Kociak” (1995) i „Niebieska róża” (1996) realizowane dla Eurowizji. Największą sławę przyniósł mu jednak późniejszy cykl filmowy związany z Magicznycm drzewem.

Wybrane etapy telewizyjnej kariery dobrze pokazuje proste zestawienie:

Na czym polega fenomen „Magicznego drzewa”?

Cykl „Magiczne drzewo” stał się znakiem rozpoznawczym twórcy – najpierw jako serial-cykl 10 filmów realizowany w latach 2003–2006, a następnie jako film fabularny z 2009 roku oraz seria książek wydawanych przez SIW Znak. To połączenie kina, telewizji i literatury, które rzadko udaje się utrzymać na równie wysokim poziomie przez tyle lat. Co mogło przyciągnąć tylu młodych odbiorców na całym świecie?

Cykl filmowy i nagroda Emmy

Telewizyjny cykl „Magiczne drzewo” szybko zaczął zdobywać nagrody na międzynarodowych festiwalach. W 1998 roku odcinek „Tele Julia” z wcześniejszego serialu „Maszyna zmian. Nowe przygody” otrzymał nominację do Emmy Award, a także nagrody na Prix Jeunesse International w Monachium. Kilka lat później świat usłyszał o polskim reżyserze jeszcze głośniej.

W 2007 roku cykl „Magiczne drzewo” zdobył International Emmy – programy dla dzieci i młodzieży, a także Silver Hugo Award w USA oraz Grand Prix-Rockie Award na BANFF Festival w Kanadzie. Film fabularny z 2009 roku nagrodzono m.in. na BAMkids Film Festival organizowanym przez Brooklyn Academy of Music, otrzymał także Grand Prix na festiwalach w Zlinie i Christiansand oraz wyróżnienia na imprezach w Chinach i Finlandii.

Cykl „Magiczne drzewo” to jedno z nielicznych polskich dzieł dla dzieci, które zdobyło nagrodę Emmy i serię Grand Prix na festiwalach od Monachium po Nowy Jork.

Międzynarodowe jury doceniało nie tylko pomysłową fabułę, ale też sposób, w jaki autor łączył efektowną warstwę wizualną z psychologią bohaterów. Dzieci na ekranie przeżywały przygody, które były pełne magii, a jednak bliskie codziennym lękom i marzeniom młodych widzów.

Serie książkowe dla młodych czytelników

Jako prozaik twórca zadebiutował już w 1991 roku powieścią „Ofelia”, wydaną przez Kantor Wydawniczy SAWW (w dwóch częściach: „Ofelia w teatrze” i „Ofelia na wakacjach”). Prawdziwą furorę czytelniczą przyniosła mu jednak dopiero seria powieściowa powiązana z ekranowym „Magicznycm drzewem”. Od 2009 roku nakładem Wydawnictwa Znak ukazują się kolejne tomy cyklu, m.in. „Czerwone krzesło”, „Cień smoka”, „Świat ogromnych” czy „Olbrzym”.

Książkowe „Magiczne drzewo” otrzymało nagrodę „Najlepsza książka roku” polskiej sekcji IBBY, nagrodę Polskiej Izby Wydawców oraz nagrodę ZAiKS. W 2010 roku powieść z tego cyklu wyróżniono także jako najlepszą powieść roku dla dzieci 2009. Co symptomatyczne, seria została przetłumaczona na 11 języków, co rzadko zdarza się polskiej literaturze dziecięcej.

Proza z cyklu „Magiczne drzewo” łączy baśniową wyobraźnię, tempo powieści przygodowej i potoczny, „domowy” język, który łatwo trafia do młodych czytelników.

W 2016 roku autor rozpoczął nową serię „Bohaterowie magicznego drzewa” powieścią „Porwanie”, a w 2021 roku ukazał się tom „Stwór”. Za tę książkę otrzymał nagrodę Bestsellery Empiku 2021. Tak zarysowana bibliografia pokazuje, że twórca konsekwentnie rozwija świat stworzony pierwotnie dla telewizji, przenosząc go do literatury i budując całe uniwersum znane kolejnym pokoleniom.

Jeśli szukasz cech wspólnych jego powieści, zwróć uwagę na kilka stałych elementów:

1. bohaterami są zwykle dzieci lub nastolatki, które muszą poradzić sobie z niezwykłą sytuacją,
2. magia wkracza w zwyczajne, współczesne realia – szkołę, dom, podwórko,
3. język jest prosty, mówiony, pełen humoru i dialogów,
4. w tle pojawiają się ważne tematy: przyjaźń, odwaga, odpowiedzialność za własne decyzje.

Jakie nagrody i ciekawostki wyróżniają tego twórcę?

Twórca zdobył kilkadziesiąt nagród i wyróżnień na polskich i międzynarodowych festiwalach filmowych oraz teatrów dla dzieci. Od Srebrnego Medalu na The New York TV Festival (1993), przez Srebrnego Słonia na Festiwalu Filmów Dziecięcych i Młodzieżowych w Warszawie, po kolejne Grand Prix na imprezach w Montevideo, Bratysławie, Kairze czy Oulu – lista wyróżnień jest bardzo długa. W 2004 roku organizatorzy Międzynarodowego Festiwalu Filmów Młodego Widza „Ale Kino!” przyznali mu Platynowe Koziołki za całokształt twórczości.

Nagrody w Polsce i na świecie

Wśród szczególnie ważnych nagród i odznaczeń można wymienić:

• Emmy Award 2007 za „Magiczne drzewo” w kategorii program dla dzieci i młodzieży,
• Grand Prix i UNESCO Prize na Prix Jeunesse International w Monachium (1998),
• Złote i Platynowe Koziołki na festiwalu „Ale Kino!” w Poznaniu,
• Nagrodę Artystyczną Miasta Poznania (2008) za wkład w kulturę miasta i twórczość filmową dla dzieci,
• Order Uśmiechu (2015), przyznany na wniosek poznańskich dzieci,
• Nagrodę ZAIKS-u za całokształt twórczości dla dzieci (2020).

Autor jest również członkiem Związku Autorów i Producentów Audiowizualnych (od 2007 roku) oraz Polskiej Akademii Filmowej (od 2010 roku). W 2014 roku otrzymał Nagrodę Pary Prezydenckiej (Bronisława i Anny Komorowskich) za wybitne osiągnięcia w dziedzinie filmu dla dzieci i młodzieży. To kolejne potwierdzenie, że jego praca została doceniona nie tylko przez publiczność, ale także przez środowisko zawodowe i instytucje państwowe.

Ciekawostki i mniej znane fakty

Jednym z bardziej symbolicznych wyróżnień w dorobku reżysera jest tytuł „Giganta”, przyznany przez regionalny oddział „Gazety Wyborczej” za tzw. „poznański styl pracy”. Twórca znalazł się w gronie wyróżnionych obok tak znanych postaci, jak Tadeusz Mazowiecki, himalaista Krzysztof Wielicki czy dominikanin o. Jan Góra. To pokazuje, jak silnie kojarzy się z Poznaniem – nie tylko jako miejscem urodzenia, ale i przestrzenią zawodowych działań.

Mniej znanym epizodem jest udział autora w międzynarodowej produkcji „Das Morphus-Geheimnis” z 2008 roku, zrealizowanej w Niemczech i Szwajcarii w reżyserii K. Hattopa, gdzie odpowiadał za scenariusz. Do tego dochodzi monodram „Jasiek” (1999), grany przez Z. Kerste, czy spektakle telewizyjne „Tośka” i „Ofelia” realizowane w TVP. Widać, że autor nie ograniczał się jedynie do jednego formatu czy gatunku.

Twórca często powtarzał, że młody widz zasługuje na inteligentne historie opowiedziane prostym, „domowym” językiem – i dokładnie takie są jego książki oraz filmy.

Styl pisarski i reżyserski łączy specyficzny humor, wyraziste postaci dziecięce i sytuacje balansujące na granicy realności i fantazji. Nic dziwnego, że po kilkudziesięciu latach pracy jego powieści i scenariusze wciąż trafiają do nowych pokoleń czytelników i widzów, a książki z cyklu „Magiczne drzewo” są dziś dostępne w 11 językach.