Synagoga w Ostrowie Wielkopolskim – historia, zwiedzanie

W 1860 roku w centrum Ostrowa Wielkopolskiego stanął monumentalny dom modlitwy w stylu mauretańskim, dziś znany jako Forum Synagoga. Możesz go zwiedzić jak każdą instytucję kultury – oglądając zachwycające wnętrza i korzystając z bogatego programu wydarzeń. To jedyna taka synagoga w Ostrowie Wielkopolskim i zarazem unikat w skali kraju. Jeśli chcesz lepiej przygotować swoją wizytę, poznaj jej historię, architekturę i zasady zwiedzania.

Gdzie znajduje się synagoga w Ostrowie Wielkopolskim?

Gmach dawniej nazywany Nową synagogą w Ostrowie Wielkopolskim stoi w samym sercu miasta, w rejonie Śródmieścia Ostrowa Wielkopolskiego, przy ulicy Raszkowskiej 21. To północny skraj dawnej dzielnicy żydowskiej Ostrowa, która rozciągała się za zachodnią pierzeją rynku, w rejonie dzisiejszego placu 23 stycznia. Taki wybór miejsca nie był przypadkowy – wokół skupiało się życie religijne i społeczne miejscowej gminy żydowskiej.

Cały zespół zabudowy powstawał stopniowo: najpierw stała tu drewniana bożnica i niewielki cmentarz, później szkoła elementarna, mykwa i dom rabina. Dopiero w latach 1857–1860 wzniesiono okazały murowany budynek, który dziś dominuje w tej części miasta. Dziś, w 2026 roku, jest on uważany za najcenniejszy zabytek architektury sakralnej miasta – widoczny z daleka dzięki dwóm wieżom i charakterystycznym cebulowym hełmom.

Jak powstała ostrowska synagoga?

Historia świątyni wyrasta bezpośrednio z dziejów Gminy żydowskiej w Ostrowie. Pierwsza większa grupa Żydów pojawiła się tu na początku XVIII wieku, gdy Jan Jerzy Przebendowski sprowadził z Niemiec rzemieślników osiedlających się w rosnącym miasteczku. W 1724 roku gmina została formalnie zatwierdzona i podporządkowana wspólnocie w Kaliszu, a już w 1846 roku liczyła 1709 osób – około 30% wszystkich mieszkańców.

Starzejąca się drewniana bożnica szybko przestała wystarczać tak licznej społeczności. Podjęto decyzję o budowie nowej świątyni w duchu reformowanego judaizmu. Kamień węgielny pod Ostrowską Synagogę wmurowano 7 kwietnia 1857, czynności tej dokonał rabin z Kępna, Mojżesz Stössel. Autorem projektu był ostrowianin Moritz Landé – mistrz murarski, który połączył funkcjonalność z bardzo dekoracyjną formą.

Dlaczego wybrano styl mauretański?

Budowniczowie świadomie zdecydowali się na styl pseudomauretański, niezwykle popularny w XIX wieku w architekturze synagog Europy Środkowo‑Wschodniej. Bazował on na motywach architektury muzułmańskiej z Afryki Północnej i Hiszpanii, ale łączono je z elementami stylu neorenesansowego i bizantyjskiego. W Ostrowie miało to podkreślić orientalne korzenie społeczności żydowskiej, a jednocześnie włączyć świątynię w europejski nurt nowoczesnych, miejskich bożnic.

Inspiracje widać choćby w porównaniu z wielkimi synagogami w Berlinie i Budapeszcie, do których dekoracja fasady wyraźnie nawiązuje. Monumentalny korpus o długości 29,23 m i szerokości 16,60 m, uzupełniony dwiema wieżami wysokimi na około 26 m, tworzy bryłę dobrze wpisaną w skalę śródmiejskiej zabudowy, a zarazem wyraźnie wyróżniającą się na tle otoczenia.

Tragiczny Jom Kipur 1872

Dziesięć lat po ukończeniu budowy doszło tu do dramatycznego wydarzenia. 10 października 1872, podczas nabożeństwa w Jom Kipur, nagle zgasły lampy gazowe. Na emporach, gdzie modliły się kobiety i dzieci, wybuchła panika. W tłumie uciekających ludzi załamały się schody prowadzące na balkon.

Zginęło wtedy 19 osób – członków lokalnej społeczności żydowskiej oraz jedna chrześcijańska dziewczyna. Ofiary pochowano we zbiorowej mogile przy al. Słowackiego na dziś już nieistniejącym cmentarzu żydowskim. To dramat, który mocno zapisał się w pamięci mieszkańców, a w źródłach niemieckich opisywano go jako jedno z najcięższych nieszczęść w historii miasta.

Synagoga w Ostrowie Wielkopolskim uchodzi dziś za jedyną w Polsce zachowaną wielkomiejską synagogę w niegdyś bardzo popularnym stylu mauretańskim.

Jak zmieniały się losy synagogi w XX wieku?

Do 1939 roku świątynia służyła ostrowskim Żydom jako główny dom modlitwy. W 1903 roku przeszła poważny remont, na który przeznaczono 12 tysięcy marek – prawdopodobnie właśnie wtedy powstały obecne hełmy wież oraz część dekoracji elewacji. Po I wojnie światowej, gdy znaczna część Żydów wyemigrowała do Niemiec, liczba wiernych malała, a posługę rabiniczną pełnił duchowny przyjeżdżający z Kępna.

II wojna światowa przyniosła zagładę dzielnicy żydowskiej. Hitlerowcy wyburzyli prawie cały kwartał dawnej gminy, lecz sama świątynia ocalała. Stało się tak, bo w czasie działań wojennych Niemcy urządzili tu magazyn alkoholu i żywności – stabilny, chłodny mikroklimat wnętrza bardzo temu sprzyjał. Po 1945 roku obiekt nadal pełnił funkcję składu, później działał tu sklep meblowy.

Od magazynu do sceny impresaryjnej

Władze komunistyczne usunęły większość wyposażenia: zdemontowano Aron ha‑kodesz, wywieziono mosiężne żyrandole, zniknęły ruchome elementy wystroju. W 1946 roku Wojsko Polskie zaproponowało adaptację budynku na teatr z orkiestrą symfoniczną, lecz Naczelna Rada Religijna Żydów Polskich i Ministerstwo Administracji Publicznej nie zgodziły się na taką zmianę przeznaczenia.

Na przełomie lat 80. i 90. pojawiły się różne koncepcje adaptacji, ale ograniczono się głównie do renowacji pokrycia dachowego, która miała zabezpieczyć drewniane wnętrza przed wodą. W latach 1990–2010 synagoga była otwierana sporadycznie – służyła jako scena impresaryjna synagogi, gościła Festiwal Teatrów Niezawodowych, Festiwal Filmów na Slajdach oraz seminaria „Przeszłość dla Przyszłości”, gdzie rozmawiano o relacjach między kulturą niemiecką, żydowską, polską i rosyjską. W jednym z takich spotkań uczestniczył ambasador Izraela w Polsce, Szewach Weiss.

Rewitalizacja i powstanie Forum Synagoga

Przełom nastąpił w 2006 roku, kiedy uregulowano sprawy własnościowe synagogi i kirkutów. Miasto odkupiło obiekt od Gminy Wyznaniowej Żydowskiej we Wrocławiu za 225 tysięcy zł, zobowiązując się przy tym do wybudowania dwóch lapidariów na dawnych cmentarzach. Tego samego roku powstało Stowarzyszenie „Przyjaciele Ostrowskiej Synagogi”, które zaczęło wspierać odnowę budynku.

Lokalny Program Rewitalizacji Ostrowa z 2005 roku przewidywał utworzenie w świątyni Centrum Trzech Kultur im. Wojciecha Bąka, Israela Meira Freimanna i Edzarda Schapera. Samorząd przeznaczył niemal milion złotych na prace, a 18 stycznia 2010 podpisano umowę na kompleksową modernizację z toruńską firmą Restauro (w konsorcjum z przedsiębiorstwem z Ostrowa). Zadanie w 70% sfinansowały środki unijne na renowację z Wielkopolskiego Regionalnego Programu Operacyjnego 2007–2013.

Na czym polega wyjątkowa architektura synagogi?

Patrząc na północną fasadę, widzisz przede wszystkim elewację północną synagogi z dwiema narożnymi wieżami. Przyziemie tworzy rytm portali i okien biforyjnych opisany schematem ABBABBA. Boczne wejścia przeznaczono niegdyś dla kobiet i dzieci, portal główny dla mężczyzn umieszczono w lekkim ryzalicie – flankują go gładkie półkolumny z charakterystycznymi „izraelskimi” kapitelami, nad którymi biegnie bogato zdobiona archiwolta.

Powyżej przyziemia ciągnie się fryz ciągły z pionowymi żłobieniami, a nad nim gzyms kordonowy na kroksztynach. Druga kondygnacja kryje pięć wysokich okien zakończonych pełnymi łukami, udekorowanych archiwoltami z geometrycznym ornamentem. Całość wieńczy szeroki kimation z gwiazdą ośmioramienną i pełnołukowy fryz arkadowy, w którym co piąte przęsło jest niewielkim oknem, przypominającym dawną strefę obronną murów miejskich.

Wieże, hełmy i dach

Wieżyczki flankujące fasadę mają w rzucie kształt kwadratu i aż pięć kondygnacji. W dwóch dolnych poziomach otwierają się biforia, w czwartej kondygnacji – triforia, a najwyżej powstaje ośmioboczny bęben z okrągłymi oknami w ceglanych ramach. Nad nim wznoszą się hełmy cebulowe kryte szarymi dachówkami układanymi „na łuskę rybią”, zakończone smukłą iglicą wyrastającą z kuli. Korpus przykrywa proste zadaszenie dwuspadowe pokryte papą, niewidoczne od frontu, ale dobrze czytelne z tylnej części działki.

Ściany boczne – wschodnia i południowa – mają skromniejsze detale, za to zachodnia elewacja jest częściowo zabudowana przez sąsiednie budynki. Mimo to bryła pozostaje czytelna z wielu punktów miasta, a zestawienie monumentalnych wież z horyzontalnymi podziałami fasady robi duże wrażenie już przy pierwszym spojrzeniu.

Wnętrze z galeriami i rozetą

W środku znajduje się jedna ogromna, prostokątna sala główna synagogi, otoczona z trzech stron drewnianymi, dwukondygnacyjnymi galeriami. Po stronie północnej i południowej wspierają je łukowate arkady o dekoracyjnych, „koronkowych” licach, tworzące serię charakterystycznych łuków podkowiastych. Zachodnia empora w przyziemiu podzielona jest na trzy duże otwory, a na wyższej kondygnacji zamyka się prosto, bez łuków.

Na wschodniej ścianie, gdzie niegdyś stała arka, dominuje potężny łuk pełny z ozdobną bordiurą i malowana rozeta wschodnia, obramowana błękitno‑złotymi promieniami. Po samej arce zachowały się jedynie ślady w murze. Wnętrze oświetlają duże, dziś częściowo przesłonięte przez galerie okna oraz okulus od strony dawnego miejsca przechowywania zwojów Tory. Na ścianach trwają resztki dekoracji malarskiej z motywami geometrycznymi i roślinnymi, pod zachodnią galerią biegnie pas z motywem meandra, a całość przykrywa drewniany strop sali.

Wymiary budynku – długość 29,23 m, szerokość 16,60 m i wysokość korpusu około 16 m – sprawiają, że mieści się tu zarówno kameralny koncert, jak i duże wydarzenie symfoniczne.

Jak zwiedzać Forum Synagoga dziś?

Od 6 października 2011 budynek działa jako Centrum Kultury „Forum Synagoga”, będące częścią Ostrowskiego Centrum Kultury. Podczas Dni Otwartych 1–2 października 2011 mieszkańcy po raz pierwszy mogli zobaczyć efekt renowacji 2009–2011, która objęła zarówno fasady, jak i wnętrze. Dziś przestrzeń żyje przez cały rok – odbywają się tu koncerty, wystawy, spotkania autorskie, seanse filmowe czy konferencje.

Planując wizytę, dobrze jest najpierw sprawdzić aktualny program wydarzeń i godziny udostępniania wnętrz dla turystów – informacje takie publikuje zwykle Centrum Kultury „Forum Synagoga” na swojej stronie. Zwiedzanie bywa łączone z udziałem w wydarzeniu kulturalnym, więc możesz jednocześnie zobaczyć zabytkowe wnętrza i posłuchać muzyki symfonicznej lub chóralnej.

Jak przygotować się do zwiedzania?

Obiekt ma charakter miejsca pamięci: upamiętnia nie tylko bogate dzieje ostrowskiej gminy, ale także jej zagładę i powojenne losy. Wchodząc do środka, dobrze mieć w głowie kilka prostych zasad:

• zachowuj się spokojnie, nie hałasuj, szczególnie podczas wydarzeń artystycznych,
• jeśli chcesz robić zdjęcia, upewnij się, że nie zakłócasz pracy obsługi ani samego wydarzenia,
• towarzyszom – zwłaszcza dzieciom – wyjaśnij, że to dawny dom modlitwy i miejsce ważne dla wielu osób,
• zwróć uwagę na zachowane detale: ślady po arce, fragmenty polichromii, pieczęcie nazistowskie na jednym z filarów.

W trakcie zwiedzania przewodnik często opowiada o tragicznych losach społeczności, o tym, jak synagoga ocalała dzięki specyficznemu mikroklimatowi wnętrza, oraz o powojennych inicjatywach ludzi skupionych w stowarzyszeniu Przyjaciół Ostrowskiej Synagogi. Takie opowieści mocno osadzają architekturę w historii miasta – od pierwszych żydowskich rzemieślników, przez II wojnę światową, aż po współczesne działania kulturalne.

Jeśli interesujesz się historią, architekturą lub po prostu lubisz miejsca z „duszą”, spacer do dawnej bożnicy przy Raszkowskiej 21 pozwoli Ci zobaczyć, jak w jednym budynku spotykają się modlitwa, pamięć i współczesna kultura.