Augustyn Bistrzycki – życiorys, osiągnięcia, życie prywatne

Karl Anton Augustin Bistrzycki to szwajcarski chemik polskiego pochodzenia, profesor Uniwersytetu we Fryburgu i mistrz całej generacji polskich chemików, w tym Jana Wedla. Jego życie łączy poznańskie korzenie, karierę naukową w Berlinie i Fryburgu oraz ogromny dorobek w chemii organicznej i barwnikach. Poznaj jego biografię, osiągnięcia badawcze i prywatne wybory, które zbudowały ten niezwykły życiorys.

Kim był Augustyn Bistrzycki?

Karl Anton Augustin Bistrzycki urodził się 13 czerwca 1862 roku w Poznaniu, w poważanej rodzinie kupieckiej. Jego ojcem był Józef (Joseph) Bistrzycki, matką Tekla z domu Wunsch. Zmarł 5 września 1936 roku w Lucernie, a pochowany został na cmentarzu komunalnym we Fryburgu. W literaturze funkcjonuje jako szwajcarski chemik polskiego pochodzenia – naukowo związany przede wszystkim z Uniwersytetem we Fryburgu, ale uformowany intelektualnie w Berlinie.

Był jednym z tych uczonych przełomu XIX i XX wieku, którzy łączyli klasyczną szkołę chemii organicznej z rodzącą się chemią barwników, nowych związków wielopierścieniowych i zrozumieniem przemian kwasów karboksylowych. W Polsce jego nazwisko bywa kojarzone także dlatego, że był promotorem doktoratu Jana Wedla, późniejszego twórcy „Fabryki Czekolady E.Wedel”.

Jak wyglądała młodość i edukacja Bistrzyckiego?

Szkolną drogę zaczął w Poznaniu – w gimnazjum, które ukończył egzaminem maturalnym 13 marca 1882 roku. Już wtedy wyróżniał się wiedzą: w protokole maturalnym znalazła się wzmianka, że jego przygotowanie „wykracza poza wymaganą w szkole”. To właśnie w tym gimnazjum rok wcześniej maturę zdał Stanisław Kostanecki, późniejszy wybitny chemik i przyjaciel Bistrzyckiego. Jednym z wątków jego młodości jest więc środowisko poznańskiej inteligencji końca XIX wieku, mocno nastawione na nauki ścisłe.

W liceum zainteresował się chemią dzięki nauczycielom: Theodorowi Krugowi i Benno Mendelsohnowi. Porzucił wówczas zamiar studiowania medycyny i zdecydował, że pójdzie w stronę chemii. W tym samym roku 1882 wyjechał do Berlina i rozpoczął studia na wydziale nauk przyrodniczych Uniwersytetu w Berlinie. Tam trafił na wykładowców, którzy tworzyli ówczesną czołówkę chemii europejskiej: Oskara Döbnera, Rudolfa Heinricha Finkernera, Augusta Wilhelma von Hofmanna, Hansa Landolta, Carla Liebermanna, Ferdinanda Tiemanna i innych.

Równolegle odbywał bardzo solidne ćwiczenia praktyczne – z chemii nieorganicznej i analitycznej w laboratorium prof. Finkernera przy Akademii Górniczej, a z chemii organicznej w laboratorium prof. Liebermanna przy Królewskiej Wyższej Szkole Technicznej w Berlinie-Charlottenburgu (Königlich Technische Hochschule zu Berlin). To właśnie w tym środowisku nauczył się łączyć pracę analityczną z syntezą nowych związków aromatycznych, co później stanie się znakiem firmowym jego badań.

Jak rozwijała się kariera naukowa Bistrzyckiego?

Stopnie naukowe i praca w Berlinie

W roku 1885 został wykładowym asystentem (Vorlesungsassistentem) u Carla Liebermanna, w 1886 drugim, a w 1888 pierwszym asystentem tego wybitnego chemika. Obowiązki administracyjne i organizacyjne w dużym laboratorium tak go pochłonęły, że opóźniły jego własny przewód doktorski. Egzaminy doktorskie złożył ostatecznie 17 grudnia 1891 roku, wybierając chemię jako główny przedmiot oraz fizykę i filozofię jako dodatkowe.

Rozprawę doktorską zatytułowaną „Über die Opian- und die Phtalaldehydsäure” przedstawił 15 lutego 1892 roku. Jej tematem były właściwości i reakcje kwasu opianowego i ftaloaldehydowego – związki te, o budowie o‑aldehydobenzoesowej, staną się potem punktem wyjścia dla jego szerokich prac nad kondensacjami z o‑diaminami i fenolami.

W 1892 roku uzyskał tytuł Privatdozenta chemii organicznej. Należał do Niemieckiego Towarzystwa Chemicznego (Deutsche Chemische Gesellschaft), gdzie bywał stałym referentem na zebraniach – prezentował tam wyniki swoich badań nad nowymi klasami związków wielopierścieniowych. Jeszcze przed przeniesieniem do Szwajcarii tworzył cały ciąg artykułów w „Berichte der deutschen chemischen Gesellschaft”, m.in. o Phtalamidonach, diacyl‑o‑diaminach, pochodnych opiansäure i ftaloaldehydsäure.

Profesor we Fryburgu i budowa laboratorium

14 kwietnia 1896 roku Bistrzycki został powołany na profesora chemii organicznej i analitycznej na Uniwersytecie we Fryburgu, a równocześnie powierzono mu organizację zupełnie nowego laboratorium chemicznego na świeżo utworzonym wydziale nauk przyrodniczych. Pracownię ulokowano w dawnym składzie broni – trzeba ją było od podstaw przystosować do pracy chemików: zainstalować dygestoria, sieć gazową, wodną, stoły do pracy z odczynnikami i piecami.

Otwarcie laboratoriów nastąpiło 4 listopada 1896 roku. W pierwszym semestrze pracował tam z jedenastoma studentami, przenosząc do Fryburga linię badań rozpoczętą w Berlinie. Wkrótce liczba uczniów gwałtownie wzrosła, a laboratorium stało się jednym z żywszych ośrodków chemii organicznej w Szwajcarii. Bistrzycki znany był jako wykładowca wymagający, ale bardzo oddany studentom – mówili o nim z czułością „Papa Bistrzycki”.

Dbał o skupioną atmosferę pracy: zabraniał w laboratorium czytania gazet czy podejmowania tematów niezwiązanych z chemią. Powtarzał, że narusza to „genius loci pracowni”, czyli duch miejsca nastawiony na badania. Jednocześnie w studenckich wspomnieniach pozostaje człowiekiem pogodnym, potrafiącym po zajęciach dyskutować o literaturze i polityce Europy Środkowej.

Jakie były najważniejsze osiągnięcia chemiczne?

Pionierskie prace nad benzoimidazolami i phtalamidonami

Jednym z pierwszych większych osiągnięć Bistrzyckiego było poznanie reakcji kwasów o‑aldehydobenzoesowych z o‑diaminobenzenami. Stwierdził on, że we wrzącym roztworze wodno‑alkoholowym z takich substratów powstają kwasy o‑benzoimidazolobenzoesowe. Po ogrzaniu z bezwodnikiem octowym przechodzą one w benzoilobenzimidazol – nazwany przez niego fenylenoftalamidonem.

Reakcja ta okazała się niezwykle nośna. Produkt końcowy, czteropierścieniowy benzoilenobenzimidazol, jest chromogenem, z którego można otrzymywać różne barwniki. W oparciu o ten układ Bistrzycki opisał nową klasę związków, z których jednym z pierwszych był toluilenodimetoksyftalamidon – produkt kondensacji kwasu 6‑formylo‑2,3‑dimetoksybenzoesowego z toluenodiaminą.

Di‑ i trifenylometany oraz barwniki aurynowe

Kolejna wielka grupa badań dotyczyła pochodnych di‑ i trifenylometanu. Bistrzycki i jego uczniowie opracowali m.in. syntezę kwasu p‑hydroksytrifenylooctowego w reakcji kwasu benzylowego z fenolem, a następnie jego dekarboksylację do p‑hydroksytrytanolu. Ten ostatni przekształcano w chlorek p‑metoksytrytylu, z którego po eliminacji chlorku metylu powstawał difenylochinometan, znany później jako p‑fukson.

P‑fukson i pokrewne związki stanowiły podstawę do opracowania całej serii barwników trifenylometanowych i aurynowych, istotnych zarówno dla teorii barwników, jak i dla rodzącego się przemysłu farbiarskiego. Zamiana fenolu na bardziej rozbudowane pochodne umożliwiła uzyskanie wielu barwnych analogów o różnych odcieniach i właściwościach.

Antrony i związki z mostkowym atomem siarki

Inna klasa badanych przez niego związków to antrony, czyli aromatyczne układy wielopierścieniowe otrzymywane reakcją pochodnych ftalowych (np. kwasu ftaloaldehydowego) z fenolami. Z tej linii badań wyłoniły się również związki z mostkowym atomem siarki w pierścieniu środkowym – nowa grupa pochodnych antracenu.

Kluczowym przykładem była reakcja kwasu tiobenzylowego z aldehydami, dająca pochodne 1,3‑oksatiolanu. Produkt reakcji z benzaldehydem, 2,4,4‑trifenylo‑1,3‑oksatiolan‑5‑on, pod wpływem stężonego kwasu siarkowego ulegał dekarboksylacji i przegrupowaniu do 9‑fenylo‑9H‑tioksantenu. Związki te tworzyły nową klasę pochodnych antracenu o potencjalnych właściwościach barwnikowych i fotoaktywnych.

Przemiany kwasów karboksylowych i inne prace

Dużą część dorobku Bistrzyckiego stanowią badania nad odszczepianiem tlenku węgla z kwasów karboksylowych. W serii prac z różnymi współautorami (Joseph Gyr, Eugen Reintke, B. von Siemiradzki) analizował reakcje tert-, sekundarnych i pierwotnych kwasów w obecności stężonego kwasu siarkowego, otrzymując m.in. diphenyl‑p‑tolyl‑karbinol i pochodne di‑ i triaromatyczne.

Wspólnie z uczniami (m.in. Nowakowskim, Oehlertem, Zen‑Ruffinenem, Brenkenem) opublikował dziesiątki artykułów w „Berichte der deutschen chemischen Gesellschaft” i „Helvetica Chimica Acta”. Te prace obejmowały:

• kondensacje benzilsäure z fenolami,
• nowe drogi syntezy veratrumsäure z hemipinsäure,
• badania nad fenoloftaleinowymi solami alkalii,
• syntezę 1,3‑oxthiophanów i ich pochodnych,
• związki z mostkiem siarkowym w pochodnych antracenu.

Całość tworzy bardzo spójny obraz: Bistrzycki budował od podstaw nowe rodziny związków aromatycznych, badając ich strukturę, reakcje i barwę – w ścisłym kontakcie z rozwijającą się wtedy teorią barwników oraz przemysłem farbiarskim w Niemczech i Szwajcarii.

Jaką rolę odgrywał jako nauczyciel i mentor?

Bistrzycki nie był tylko wybitnym badaczem; jego wpływ na kilka pokoleń chemików był ogromny. W jego fryburskim laboratorium przewinęło się wielu studentów z Polski, Szwajcarii, Kanady, Stanów Zjednoczonych i Niemiec. Wśród asystentów znalazł się m.in. Chaim Weizmann – późniejszy prezydent Izraela, który w młodości był chemikiem.

Lista doktorantów obejmuje m.in.: Juliana Flataua, Jana Wedla, Zofię Zaleską (późniejszą żonę Jana Mazurkiewicza), Kazimierza Nenckiego, K. Tymienieckiego, G. Oehlerta, W. Niederbergera i wielu innych. Niektórzy uczniowie zrobili później kariery akademickie: William J. Wohlleben (Dayton), Hugo Simonis (Berlin), Paul Cardinaux i Joseph‑Julian Guntensperger (Quebec) zostali profesorami poza Europą kontynentalną.

Jednym z najciekawszych wątków z perspektywy polskiej jest fakt, że Jan Józef Wedel – przyszły twórca „Fabryki Czekolady E.Wedel” przy ulicy Zamoyskiego 28/30 w Warszawie – robił u Bistrzyckiego doktorat z chemii. Po studiach w Berlinie i Fryburgu, pod jego opieką, obronił dysertację, a następnie wrócił do Polski, gdzie zastosował solidne wykształcenie chemiczne i analityczne w przemyśle spożywczym. Relacja Bistrzycki–Wedel pokazuje, jak nauka i biznes potrafiły się wtedy przenikać: wiedza o reakcjach związków organicznych, analityce i procesach chemicznych była kluczem do unowocześnienia produkcji czekolady, karmelków i wyrobów cukierniczych.

Jako mentor Bistrzycki stawiał na samodzielność myślenia: studenci mieli nie tylko odtwarzać znane reakcje, ale projektować własne ścieżki syntezy, porównywać wpływ różnych bezwodników kwasowych, a także badać właściwości barwne i strukturalne produktów. Taki model pracy mocno wyprzedzał schematyczną edukację laboratoryjną wielu ówczesnych uczelni.

Jak wyglądało jego życie prywatne?

W kwietniu 1892 roku Bistrzycki ożenił się z Franciszką Kliszczyńską, pochodzącą podobnie jak on z Poznania. Małżeństwo było bardzo udane, choć – jak odnotowują biografowie – pozostało bezdzietne. W korespondencji znajomych pojawia się obraz profesora, który po intensywnych dniach w laboratorium wracał do domu, gdzie znajdował spokojne zaplecze i wsparcie żony, również dobrze odnajdującej się w środowisku naukowym Fryburga.

Do jego bliskich przyjaciół należeli m.in. Stefan Niementowski, Marceli Nencki oraz Ignacy Mościcki, z którym poznał się właśnie we Fryburgu. Ta sieć relacji pokazuje, że Bistrzycki był jednym z ważnych ogniw polskiej emigracji naukowej na przełomie XIX i XX wieku – ludzie ci, pracując w Niemczech, Szwajcarii czy Francji, utrzymywali ze sobą żywe kontakty i wzajemnie się wspierali.

W 1933 roku, z powodu pogarszającego się stanu zdrowia, przeszedł na emeryturę i wcześniej zrzekł się godności rektora uniwersytetu. Do śmierci w 1936 roku opiekowała się nim wiernie żona Franciszka. Ostatnie lata życia spędzał w Lucernie i Fryburgu, pozostając w kontakcie z dawnymi uczniami oraz środowiskami Szwajcarskiego Towarzystwa Chemicznego (Schweizerische Chemische Gesellschaft) i redakcji „Helvetica Chimica Acta”, z którą był związany jako stały współpracownik.

Augustyn Bistrzycki – wychowany w polskim Poznaniu, uformowany naukowo w Berlinie, profesor we Fryburgu – stworzył całe klasy nowych związków aromatycznych i przez dziesięciolecia kształcił chemików, z których część, jak Jan Wedel, wniosła jego rygorystyczną szkołę myślenia do polskiego przemysłu i nauki.