Instytut Genetyki Roślin PAN w Poznaniu – historia, badania, oferta

Instytut Genetyki Roślin PAN w Poznaniu to jedyne poza uczelniami miejsce w Polsce, które w pełni koncentruje się na genetyce i genomice roślin uprawnych oraz ich wykorzystaniu w rolnictwie. Od 1954 r. buduje zaplecze naukowe dla hodowli, ochrony roślin i nowoczesnej agronomii, łącząc badania podstawowe z wdrożeniami w praktyce. Jeśli szukasz sprawdzonego partnera naukowego, miejsca do doktoratu lub zaawansowanych analiz dla swoich projektów roślinnych, w tym artykule znajdziesz najważniejsze informacje o historii, badaniach i ofercie Instytutu.

Jak powstał Instytut Genetyki Roślin PAN w Poznaniu?

Rok 1954 był momentem, w którym w Poznaniu formalnie powołano Instytut Genetyki Roślin Polskiej Akademii Nauk. Ośrodek od początku miał jasno wyznaczone zadanie – rozwijać badania biologiczne i rolnicze z naciskiem na genetykę roślin uprawnych, tak aby wyniki można było wykorzystać w hodowli i produkcji rolnej. Lokalizacja przy ul. Strzeszyńskiej 34 nie była przypadkowa, bo Wielkopolska tradycyjnie uchodzi za jeden z najważniejszych regionów rolniczych w kraju.

W kolejnych dekadach Instytut stopniowo rozbudowywał bazę laboratoryjną, szklarniową i polowe kolekcje roślin. Coraz silniej współpracował także z uczelniami – Uniwersytetem im. Adama Mickiewicza i Uniwersytetem Przyrodniczym w Poznaniu – co pozwoliło połączyć zaplecze akademickie z infrastrukturą badawczą PAN. Z czasem IGR PAN uzyskał uprawnienia do nadawania stopni naukowych w dyscyplinie agronomia, co umocniło jego pozycję w krajowym systemie szkolnictwa wyższego.

Ważnym elementem tożsamości ośrodka pozostaje ciągłość kadr. W Radzie Naukowej od lat zasiadają wybitni genetycy i agronomowie z całej Polski, w tym tacy badacze jak prof. Zofia Szweykowska-Kulińska, prof. Małgorzata Mańka czy prof. Tomasz Pniewski. Ta szeroka reprezentacja środowiska naukowego sprawia, że decyzje dotyczące kierunków badań mają realne oparcie w potrzebach praktyki rolniczej i rozwoju nauk biologicznych.

70-lecie Instytutu – co pokazał jubileusz?

14 października 2024 r. Instytut świętował 70-lecie działalności na specjalnej Sesji Jubileuszowej w Poznaniu. Program obejmował wspomnienia pracowników, wystąpienia gości honorowych, wręczenie Medali 70-lecia oraz referat prof. Bogdana Jackowiaka poświęcony roślinności kampusu IGR PAN. Wydarzenie pokazało, jak mocno Instytut jest dziś osadzony w sieci współpracy – obecni byli reprezentanci wielu instytutów PAN, uczelni rolniczych i firm hodowlanych.

Jubileuszowi towarzyszyła międzynarodowa konferencja „Nanotechnologia Roślin 2024” (ICPN 2024), organizowana wspólnie z projektem Nanoplant w ramach programu EU H2020. Zestawienie sesji historycznej z nowoczesną konferencją pokazało ciągłość – od klasycznej genetyki roślin do nanotechnologii i multiomiki. W kuluarach ważną rolę odegrała także prezentacja plakatów dokumentujących historię Instytutu i aktualne projekty badawcze.

IGR PAN w 2024 r. obchodził 70 lat istnienia, pokazując, że badania nad genetyką roślin mogą łączyć tradycję polskiej hodowli z najnowszymi technikami genomiki i bioinformatyki.

Jak wygląda struktura i zarządzanie Instytutem?

Formalnie Instytut ma status instytutu badawczego Polskiej Akademii Nauk. Siedziba znajduje się przy ul. Strzeszyńskiej 34 w Poznaniu (kod 60‑476, NIP 781-162-14-55, REGON 000326204), a kontakt telefoniczny zapewnia centrala pod numerem +48 61 65 50 200. To tutaj pracownicy realizują projekty finansowane zarówno ze środków krajowych, jak i europejskich.

Na czele jednostki stoi dyrektor, którego wspierają zastępcy ds. naukowych i administracyjnych oraz Główny Księgowy. Taka kompozycja władz pozwala równoważyć potrzeby badań, finansów i zaplecza technicznego. Jednocześnie w strukturze instytutu ważną rolę ma Rada Naukowa – z prezydium i komisjami tematycznymi – która opiniuje strategię rozwoju, ocenia prace i wspiera procesy awansów naukowych.

Kto kieruje IGR PAN?

Funkcję dyrektora pełni prof. dr hab. Paweł Krajewski, znany z łączenia genetyki roślin z metodami statystycznymi i bioinformatycznymi. Relacja „Instytut – dyrektor” ma tutaj bardzo praktyczny wymiar: kierownictwo wyznacza priorytety badawcze, a zarazem dba o stabilność finansową ośrodka i jakość infrastruktury. Zastępcą dyrektora ds. naukowych jest prof. Arkadiusz Kosmala, odpowiedzialny m.in. za nadzór nad projektami i współpracę z partnerami krajowymi oraz zagranicznymi.

Za stronę administracyjną odpowiada mgr Piotr Woźniak – zastępca dyrektora ds. administracyjnych – oraz mgr Arkadiusz Sobierajski jako Główny Księgowy. Dzięki tej konfiguracji badacze mogą koncentrować się na genomice, cytogenetyce czy kulturach in vitro, a kwestie finansowe i organizacyjne są koordynowane centralnie. To ważne zwłaszcza przy prowadzeniu dużych konsorcjów i projektów europejskich.

Jak działa Rada Naukowa?

Rada Naukowa złożona jest z dwóch grup: członków z Instytutu i specjalistów zewnętrznych. Przewodniczącą jest prof. Zofia Szweykowska-Kulińska, a funkcje zastępców i sekretarzy pełnią m.in. prof. Małgorzata Mańka, prof. Tomasz Pniewski, dr Dariusz Kruszka i dr Karolina Sobańska. W komisjach ds. rozwoju kadry, badań naukowych, dyscyplinarnej czy wnioskowej działają tacy badacze jak prof. Iwona Bartkowiak-Broda, prof. Cezary Mądrzak czy prof. Anetta Kuczyńska.

To właśnie Rada – poprzez konkursy, recenzje i oceny – dba o wysoki poziom prac doktorskich i habilitacyjnych, a także o jakość projektów badawczych. Stąd obecność przedstawicieli uczelni z Poznania, Krakowa, Lublina, Wrocławia czy Katowic, którzy wnoszą doświadczenia z różnych obszarów biologii roślin i agronomii. Wspólne decyzje przekładają się na stabilny rozwój zespołów badawczych i otwieranie nowych tematów, np. z zakresu aerobiologii czy nanotechnologii roślin.

Jaki jest profil badań naukowych Instytutu?

Główne obszary pracy IGR PAN obejmują kilka ściśle powiązanych dziedzin. W centrum zainteresowania pozostają genetyka i genomika roślin, czyli analiza DNA, struktury genomów oraz mechanizmów dziedziczenia cech ważnych dla plonu, jakości surowca czy odporności na stresy. To tutaj powstają mapy genetyczne, markery molekularne i narzędzia do selekcji materiału hodowlanego.

Silnie rozwijane są także cytogenetyka, biotechnologia i kultury in vitro. Badacze analizują organizację chromosomów, korzystają z hodowli tkanek i komórek, a także z metod transformacji genetycznej, by lepiej poznać funkcje genów i sieci regulacyjnych w roślinach. Te prace łączą się z badaniem odporności na stresy – zarówno abiotyczne, jak susza czy mróz, jak i biotyczne, obejmujące choroby grzybowe i wirusowe.

Ważną część aktywności stanowią biometria i bioinformatyka, które pozwalają analizować duże zbiory danych z sekwencjonowania, eksperymentów transkryptomicznych czy obrazowania fenotypowego. Stosowane są zaawansowane modele statystyczne, algorytmy uczenia maszynowego i systemy wspierania decyzji dla rolnictwa. Taka integracja danych jest już dziś niezbędna przy planowaniu nowych odmian i systemów ochrony roślin.

Genomika i narzędzia multiomiki

Genomika w IGR PAN to nie tylko sekwencje DNA, ale całe zestawy danych – od genomu po transkryptom, proteom i metabolom. W Laboratorium Multiomiki prowadzi się analizy, które pozwalają śledzić, jak roślina reaguje na stres czy infekcję na poziomie wielu warstw regulacji naraz. Takie podejście wspiera identyfikację kluczowych genów, szlaków metabolicznych i mechanizmów odporności, które potem można wykorzystać w programach hodowlanych.

Dane multiomiczne trafiają następnie do zespołów bioinformatycznych i biometrycznych. Tam poddawane są filtrowaniu, integracji i modelowaniu, co pomaga wytypować zestawy markerów dla cech złożonych, np. odporności na choroby czy efektywności wykorzystania azotu. Tego typu analizy – łączące laboratorium mokre i cyfrowe – stają się znakiem rozpoznawczym nowoczesnej genetyki roślin.

Badania nad stresem i chorobami roślin

W ostatnich latach rośnie znaczenie badań nad reakcją roślin na stresy abiotyczne, takie jak susza, zasolenie czy niskie temperatury. Zespół prof. Arkadiusza Kosmali i powiązane grupy badają m.in. mechanizmy na poziomie komórkowym, fizjologicznym i molekularnym, które pozwalają roślinom przetrwać niekorzystne warunki. Wyniki służą do budowy modeli odporności i wskazują, które genotypy warto włączyć do hodowli.

Równolegle rozwijane są prace z zakresu genetyki patogenów i odporności roślin. Wykorzystuje się tu narzędzia aerobiologiczne, sekwencjonowanie genomów patogenów oraz testy patotypów, np. kiły kapusty. To dzięki takim analizom można precyzyjniej przewidywać rozwój epidemii w uprawach rzepaku, ziemniaka, pomidora, grochu czy bobiku i projektować programy ochrony oparte na rzeczywistym ryzyku zakażenia.

Jak IGR PAN łączy badania z praktyką rolniczą?

Instytut od lat współpracuje z firmami hodowlanymi i doradztwem agronomicznym. W marcu 2026 odbyło się intensywne szkolenie dla agronomów oraz działów Badań i Rozwoju firm rolniczych, podczas którego omawiano reakcje roślin na stresy, metody aerobiologiczne w ochronie roślin i zdrowia ludzi, a także narzędzia cyfrowe wspierające decyzje w ochronie rzepaku. Uczestnicy odwiedzili laboratoria, Centrum Uprawy Roślin oraz szklarnie, poznając w praktyce aparaturę wykorzystywaną w badaniach.

Wśród prezentowanych rozwiązań znalazł się m.in. System Prognozowania Epidemii Chorób (SPEC), który pomaga przewidywać ryzyko rozwoju chorób w uprawach rzepaku i dopasować zabiegi ochronne do rzeczywistej sytuacji w polu. Omawiano też nową aplikację PestSpace, która ma służyć monitorowaniu agrofagów w Regionie Morza Bałtyckiego i lepszemu zarządzaniu ochroną roślin. Takie narzędzia łączą dane polowe, wyniki badań aerobiologicznych i algorytmy decyzyjne.

System SPEC i aplikacja PestSpace pokazują, jak badania IGR PAN nad patogenami i aerobiologią przekładają się na realne wsparcie decyzji rolników na polu.

Jaką infrastrukturą i technologiami dysponuje Instytut?

Zaplecze IGR PAN obejmuje nowoczesne laboratoria biologii molekularnej, jednostki multiomiki, szklarniowe kompleksy do uprawy roślin i stacje polowe. Dzięki temu możliwe jest prowadzenie badań „od genu do plonu” – od analizy sekwencji DNA po ocenę zachowania roślin w warunkach zbliżonych do polowych. Zaprojektowane doświadczenia dają się łatwo przenieść na potrzeby hodowli i doradztwa agronomicznego.

Instytut wykorzystuje także specjalistyczną aparaturę aerobiologiczną. Jednym z ważnych narzędzi jest pułapka Burkarda, stosowana do monitorowania zarodników grzybów chorobotwórczych w powietrzu. Dane z takich pułapek trafiają do systemów wspierania decyzji i pomagają określić moment, w którym zagrożenie dla plonów rzepaku czy innych gatunków zaczyna rosnąć.

Jakie narzędzia cyfrowe są używane?

Do interpretacji danych laboratoryjnych i polowych Instytut stosuje liczne rozwiązania bioinformatyczne oraz systemy analizy statystycznej. Wspomniany już SPEC jest jednym z przykładów, ale w praktyce używa się całego wachlarza narzędzi: od klasycznych pakietów statystycznych po własne skrypty i bazy danych integrujące wyniki multiomiki, fenotypowania i obserwacji polowych. Taka infrastruktura obliczeniowa jest szczególnie ważna przy realizacji dużych projektów europejskich.

Projekt Nanoplant w ramach programu H2020, współorganizujący konferencję „Nanotechnologia Roślin 2024”, pokazuje, że IGR PAN aktywnie wchodzi w obszary, gdzie trzeba łączyć biologię roślin z nanotechnologią, materiałoznawstwem i analizą danych. Tworzony w ramach konkursu ERA Chairs Zakład Zintegrowanej Biologii Roślin ma właśnie integrować te różne podejścia – od eksperymentu laboratoryjnego po modelowanie procesów w roślinie.

Jakie wyróżnienia i standardy spełnia IGR PAN?

Instytut działa zgodnie z wysokimi standardami etycznymi i organizacyjnymi, co zostało potwierdzone przez Komisję Europejską. W styczniu 2014 roku jednostka otrzymała prestiżowe logo HR Excellence in Research, przyznawane instytucjom przestrzegającym zasad Europejskiej Karty Naukowca oraz Kodeksu Postępowania przy Rekrutacji Naukowców. Oznacza to przejrzyste procedury zatrudniania, wspieranie rozwoju kariery i dbałość o dobre warunki pracy badaczy.

Informacja o przyznaniu tego wyróżnienia widnieje także na europejskim portalu EURAXESS, który gromadzi dane o instytucjach spełniających te standardy. Dla młodych naukowców i przyszłych doktorantów jest to ważny sygnał, że rekrutacja i ocena dorobku odbywa się w sposób uporządkowany, a rozwój kompetencji traktuje się jako realny priorytet. W praktyce przekłada się to na wsparcie mobilności, udział w projektach międzynarodowych i dostęp do szkoleń.

Nagroda im. Stefana Barbackiego

Od 1994 r. Instytut przyznaje Krajową Nagrodę Naukową z Zakresu Genetyki Roślin im. Stefana Barbackiego. Konkurs adresowany jest do młodych pracowników naukowych, a nagradzane prace obejmują zarówno badania podstawowe, jak i te z wyraźnym potencjałem aplikacyjnym. Dzięki temu wyróżnieniu promowane są nowe pokolenia genetyków roślin, a środowisko naukowe zyskuje wyraźny punkt odniesienia dla jakości publikacji i projektów z tego obszaru.

Co roku recenzenci analizują zgłoszone osiągnięcia, zwracając uwagę na oryginalność, poziom metodologiczny i znaczenie wyników dla hodowli oraz rolnictwa. Nagroda Barbackiego stała się rozpoznawalnym wyróżnieniem w polskiej genetyce roślin, a dla wielu laureatów była ważnym krokiem w dalszej karierze – od otwarcia przewodu doktorskiego po uzyskanie samodzielności naukowej.

Jaką ofertę Instytut kieruje do naukowców i praktyki?

IGR PAN pełni podwójną rolę – z jednej strony jest jednostką badawczą, z drugiej partnerem dla rolnictwa i przemysłu nasiennego. Instytut oferuje możliwość realizacji doktoratów i habilitacji w dyscyplinie agronomia, udział w projektach międzynarodowych (takich jak ERA Chairs czy Nanoplant), a także dostęp do infrastruktury badawczej, w tym laboratoriów genomiki i multiomiki. Dla wielu naukowców to miejsce, w którym można łączyć klasyczną genetykę z nowoczesnymi technikami molekularnymi.

Dla praktyki rolniczej ważne są z kolei szkolenia, konsultacje eksperckie oraz rozwijane wspólnie systemy wspierania decyzji, jak SPEC czy narzędzia aerobiologiczne. Współpraca z firmami hodowlanymi – m.in. Danko czy Poznańską Hodowlą Roślin – pokazuje, że wyniki badań dotyczące patogenów, odporności roślin i efektywnego wykorzystania zasobów trafiają dalej niż tylko do czasopism naukowych. Przekładają się na konkretne odmiany, strategie ochrony i rozwiązania polowe.

Współczesne rolnictwo mierzy się z presją klimatu, ograniczeń środków ochrony roślin i wymagań rynku. Instytut Genetyki Roślin PAN w Poznaniu dostarcza narzędzi, które pomagają te wyzwania oswoić – od markerów genomicznych po systemy monitoringu zarodników w pułapkach Burkarda. To właśnie w tym połączeniu badań, technologii i współpracy z praktyką tkwi jego rola w polskiej nauce o roślinach uprawnych.