Archiwum Państwowe w Poznaniu – lokalizacja, zbiory, kontakt

Archiwum Państwowe w Poznaniu mieści się przy ul. 23 Lutego 41/43 w centrum miasta i przechowuje ponad milion jednostek archiwalnych na około 14 360 m bieżących półek. Na miejscu działa pracownia naukowa, a część materiałów udostępniono online, co bardzo ułatwia kwerendy historyczne i genealogiczne. Jeśli szukasz danych o przodkach, historii Poznania lub dokumentów urzędowych – to jedno z najważniejszych miejsc w Wielkopolsce. W kolejnych akapitach znajdziesz uporządkowane informacje o lokalizacji, zbiorach i kontakcie z tą instytucją.

Gdzie znajduje się Archiwum Państwowe w Poznaniu?

Główna siedziba Archiwum Państwowego w Poznaniu znajduje się w ścisłym centrum miasta, przy ul. 23 Lutego 41/43, na narożniku Placu Wielkopolskiego (dawniej Sapieżyńskiego). To zabytkowy gmach dobrze widoczny z placu targowego, kilka minut spacerem od Starego Rynku. Budynek jest trzykondygnacyjny, w stylu neorenesansowym, z monumentalną bryłą i reprezentacyjną klatką schodową, która jako jedyna zachowała dawną dekorację.

Na potrzeby archiwum obiekt zaadaptowano w 1951 roku, po wojennych zniszczeniach i odbudowie prowadzonej bez szczególnej dbałości o pierwotne detale elewacji. Dawniej mieścił się tu Wyższy Sąd Krajowy (Oberlandesgericht), a jeszcze wcześniej w tym miejscu działało więzienie i areszt śledczy. Dziś gmach jest wpisany do rejestru zabytków (nr rej. 855/Wlkp/A) i stanowi ważny punkt na mapie architektury Poznania.

Instytucja ma też trzy oddziały zamiejscowe – w Gnieźnie, Koninie i Pile. Jeśli interesują cię źródła dotyczące tych miast i najbliższych powiatów, często szybciej dotrzesz do właściwych materiałów właśnie w oddziale, a nie w centrali przy ul. 23 Lutego.

Jak dojechać do archiwum?

Budynek przy ul. 23 Lutego 41/43 leży w zasięgu licznych linii tramwajowych i autobusowych obsługujących centrum. Najwygodniej wysiąść w rejonie Placu Wielkopolskiego, skąd dojście zajmuje 2–3 minuty. Osoby przyjeżdżające samochodem muszą uwzględnić miejską strefę parkowania i ograniczoną liczbę miejsc – warto zaplanować nieco dłuższy czas na znalezienie postoju w okolicznych ulicach.

Jakie są godziny pracy pracowni naukowej?

Pracownia naukowa archiwum działa w dni robocze – od poniedziałku do piątku – zazwyczaj w godzinach od 9.00 do 18.30. W tych godzinach użytkownicy zamawiają jednostki archiwalne, przeglądają je na miejscu i mogą zamawiać kopie. Rocznie korzysta z niej średnio około 1660 osób, które odbywają w sumie około 7400 wizyt, co daje bardzo intensywną eksploatację czytelni.

Jaką rolę pełni Archiwum Państwowe w Poznaniu?

Dzisiejsze Archiwum Państwowe w Poznaniu wyrasta z tradycji pruskiego Staatsarchiv Posen, utworzonego 8 marca 1869 roku, które do końca II wojny światowej mieściło się w Zamku Królewskim na Wzgórzu Przemysła. W styczniu 1919 roku Polacy przejęli tę placówkę, a jej pierwszym dyrektorem został prof. Józef Paczkowski – faktycznie jednak szybko ster przejął prof. Kazimierz Kaczmarczyk, który kierował instytucją przez wiele lat, także po 1945 roku.

Archiwum przejęło po zaborcy akta zlikwidowanych urzędów pruskich, w tym urzędów administracji, sądów, komisji osadniczych czy instytucji kościelnych. Z czasem zaczęły do niego trafiać także materiały polskich urzędów, instytucji, organizacji społecznych i przedsiębiorstw. W styczniu 1945 roku podczas walk o Poznań budynek na Górze Przemysła spłonął, a większość zasobu uległa zniszczeniu – ocalałe akta stały się zalążkiem dzisiejszego zbioru.

Od lipca 1951 roku Archiwum działa w obecnym budynku przy ul. 23 Lutego. Z biegiem lat powstała tu instytucja, która nie tylko przechowuje dokumenty, ale też prowadzi działalność popularyzacyjną, edukacyjną i naukową. W 2013 roku uhonorowano ją statuetką „Dobosz Powstania Wielkopolskiego” – to wyróżnienie przyznawane przez Towarzystwo Pamięci Powstania Wielkopolskiego za pielęgnowanie pamięci o zrywie 1918/1919.

Kto kieruje archiwum?

Od 2005 roku funkcję dyrektora pełni Henryk Krystek. To on nadzoruje zarówno bieżącą działalność, jak i długofalowe projekty – od digitalizacji po inwestycje budowlane. W historii placówki zapisała się cała lista dyrektorów, wśród nich m.in. prof. Józef Paczkowski, prof. Kazimierz Kaczmarczyk, dr Czesław Skopowski czy dr Stanisław Kłys, którzy budowali zasób i pozycję naukową tej instytucji.

Archiwum Państwowe w Poznaniu gromadzi, przechowuje i udostępnia materiały od roku 1153 aż po dokumentację najnowszą, tworząc najważniejszy zbiór źródeł do dziejów Poznania i dużej części Wielkopolski.

Jakie zbiory gromadzi Archiwum Państwowe w Poznaniu?

Pod koniec 2013 roku poznańskie archiwum – razem z oddziałami – posiadało 7218 zespołów i zbiorów akt, w sumie 1 186 951 jednostek archiwalnych. Zajmują one około 14 360 metrów bieżących półek w magazynach. Najstarszy przechowywany dokument to fundacja klasztoru cystersów w Łeknie pod Wągrowcem z roku 1153, uznawany za najstarszy dokument w polskich archiwach państwowych.

Struktura czasowa zasobu jest bardzo zróżnicowana: ponad połowa materiałów pochodzi z okresu zaboru pruskiego, akt staropolskich jest około 800 m bieżących (około 8% zasobu), dokumentacja z dwudziestolecia międzywojennego stanowi około 20%, a z czasów okupacji – około 10%. Resztę wypełniają akta powojenne i współczesne, w tym materiały władz wojewódzkich i miejskich.

Najważniejsze zespoły akt

Wśród najważniejszych zespołów archiwalnych znajdują się akta dotyczące administracji, życia miejskiego i zjawisk społecznych w całym regionie. Jeśli planujesz kwerendę, zwróć uwagę zwłaszcza na takie materiały, jak:

• Akta miasta Poznania – dokumentacja samorządowa i miejska z różnych okresów,
• Komisja Kolonizacyjna w Poznaniu – materiały o polityce osadniczej w zaborze pruskim,
• Konsystorz Ewangelicki – akta kościelne, ważne także dla badań genealogicznych,
• Namiestnik Rzeszy Okręgu „Kraj Warty” – dokumentacja okupacyjna z lat 1939–1945,
• Rejencja w Pile – źródła do historii północnej części Wielkopolski,
• Urząd Powierniczy w Poznaniu – akta dotyczące majątku przejmowanego przez okupanta,
• Naczelne Prezydium w Poznaniu – materiały z czasów pruskich i międzywojennych,
• zbiór ksiąg metrykalnych – podstawa badań genealogicznych w regionie.

Na szczególną uwagę zasługują także bogate zasoby kartograficzne – blisko 30 tysięcy map i planów – oraz dokumentacja audiowizualna. W magazynach znajdziesz około 560 jednostek nagrań dźwiękowych oraz ponad 10 tysięcy fotografii, często unikalnych dla historii miasta i regionu.

Akta Braci Czeskich

Jednym z najbardziej znanych zbiorów jest Akta Braci Czeskich, obejmujące akta i książki polskiej Jednoty Braci czeskich. Ten zespół ma około 17 metrów bieżących i powstał m.in. z materiałów odzyskanych w 1961 roku z archiwum w Herrnhut w ówczesnej NRD. Włączono do niego także 1150 jednostek akt gmin ewangelicko-unijnych i metryk, tworząc całość cenną nie tylko dla historii Kościołów protestanckich, ale i dla badań nad kulturą piśmienną w Europie Środkowej.

W 2015 roku Międzynarodowy Komitet Programu UNESCO „Pamięć Świata” wpisał akta i bibliotekę Braci czeskich na światową listę tego programu. To ogromne wyróżnienie – w ten sposób potwierdzono międzynarodowe znaczenie poznańskiego zasobu i standardy jego ochrony oraz opracowania.

Dokumenty pergaminowe i księgi staropolskie

W zasobie archiwum przechowuje się też duży zespół źródeł staropolskich. Obejmuje on 5729 dokumentów pergaminowych i papierowych oraz około 8800 ksiąg grodzkich, ziemskich, miejskich i cechowych. To podstawowe źródła dla badań nad ustrojem miast, organizacją cechów rzemieślniczych czy stosunkami własnościowymi w dawnej Rzeczypospolitej. Sięgają po nie zarówno badacze akademiccy, jak i genealogowie oraz pasjonaci lokalnej historii.

Zasób Archiwum Państwowego w Poznaniu przekracza 1,18 mln jednostek archiwalnych, co czyni tę instytucję jednym z największych repozytoriów źródeł historycznych w zachodniej Polsce.

Jak skorzystać z archiwum i zbiorów cyfrowych?

Każdy pełnoletni użytkownik może korzystać z pracowni naukowej archiwum, po wypełnieniu stosownych formularzy i zapoznaniu się z regulaminem. Rocznie badacze zamawiają około 100 tysięcy jednostek archiwalnych, co stanowi mniej więcej 10% całego zasobu. To pokazuje, że znaczna część materiałów wciąż czeka na swojego pierwszego czytelnika od momentu złożenia na półce.

Od 2006 roku Archiwum prowadzi systematyczną digitalizację zbiorów, aby zwiększyć dostępność materiałów dla osób spoza Poznania oraz odciążyć magazyny od nadmiernego ruchu jednostek. Do końca 2013 roku na stronach serwisu szukajwarchiwach.pl oraz w Wielkopolskiej Bibliotece Cyfrowej udostępniono już ponad 2,5 mln skanów.

Jakie materiały są dostępne online?

Wśród materiałów dostępnych cyfrowo znajdują się m.in. dokumenty miasta Poznania z okresu staropolskiego, Akta Braci Czeskich, akta kilkunastu wielkopolskich miast oraz obszerna część zbioru metrykalnego. To szczególnie ważne dla osób prowadzących badania genealogiczne – możliwość przeglądania skanów ksiąg metrykalnych bez konieczności przyjazdu do Poznania oszczędza czas i koszty podróży.

Do końca 2015 roku zakończono digitalizację kartoteki ewidencji mieszkańców miasta Poznania. Takie materiały są często wykorzystywane przy ustalaniu losów konkretnych osób, ich adresów zamieszkania czy zmian w strukturze rodzin w XX wieku. Coraz więcej jednostek trafia też do projektu CYRYL – Cyfrowe Repozytorium Lokalne Poznań, z którym archiwum współpracuje od 2013 roku.

Współpraca ze Stowarzyszeniem Wikimedia Polska

10 lipca 2014 roku Archiwum Państwowe w Poznaniu podpisało porozumienie ze Stowarzyszeniem Wikimedia Polska. Na jego mocy część zeskanowanych materiałów z zasobu archiwum trafia na serwery Wikimedia Commons, co pozwala na ich szerokie wykorzystanie w projektach edukacyjnych i popularnonaukowych. Dzięki temu dawne plany, fotografie czy dokumenty stają się łatwiej dostępne dla użytkowników na całym świecie – nie tylko dla specjalistów.

Jak wygląda modernizacja energetyczna archiwum i warunki przechowywania?

Bezpieczne przechowywanie archiwaliów wymaga stabilnych warunków – odpowiedniej temperatury, wilgotności i ochrony przed zanieczyszczeniami. Z tego powodu budynki archiwów państwowych, w tym gmach przy ul. 23 Lutego, objęto projektem „Modernizacja Energetyczna Archiwów”, który ma charakter ogólnopolski.

W ramach drugiego etapu przewidziano kompleksową termomodernizację 27 budynków należących do 20 archiwów w całym kraju. Całkowity koszt inwestycji wynosi 346 894 268,38 zł. Z tej kwoty Fundusz Spójności UE pokrywa 278 761 750,00 zł, a pozostałą część zapewnia Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Projekt obejmuje m.in. wymianę instalacji grzewczych, ocieplenie przegród, modernizację systemów wentylacji i oświetlenia.

Modernizacja energetyczna archiwów – finansowana z Funduszu Spójności UE i środków krajowych – ma obniżyć zużycie energii i jednocześnie poprawić warunki długotrwałego przechowywania dokumentów.

W przypadku zabytkowego budynku przy ul. 23 Lutego 41 szczególne znaczenie ma pogodzenie wymogów konserwatorskich z potrzebą hermetycznego, stabilnego klimatu w magazynach. Zastosowane rozwiązania techniczne muszą ograniczać wahania temperatury i wilgotności, bo to one w największym stopniu wpływają na stan papieru, pergaminu i materiałów fotograficznych. To właśnie takie inwestycje – mniej spektakularne na pierwszy rzut oka – decydują o tym, czy dokument z 1153 roku przetrwa kolejne dekady.