Biblioteka Raczyńskich w Poznaniu – historia, zbiory, godziny otwarcia

Biblioteka Raczyńskich w Poznaniu mieści się przy pl. Wolności 19, udostępnia czytelnikom ok. 1,8 mln jednostek zbiorów i jest otwarta od poniedziałku do piątku w godzinach 9.00–20.00, a w soboty 10.00–17.00 (z wyłączeniem sobót w lipcu i sierpniu). To jedna z najstarszych publicznych bibliotek w Polsce, łącząca zabytkowy gmach z nowoczesnym skrzydłem i gęstą siecią filii w całym mieście. Jeśli chcesz poznać jej historię, rodzaje zbiorów i szczegółowe godziny otwarcia poszczególnych działów, przeczytaj dalszą część artykułu.

Jak powstała Biblioteka Raczyńskich?

5 maja 1829 roku w Poznaniu otwarto pierwszą publiczną książnicę na ziemiach zaboru pruskiego – właśnie Bibliotekę Raczyńskich. Jej fundatorem był hrabia Edward Raczyński, który już w 1821 roku kupił parcelę przy ówczesnym Wilhelmsplatz, dziś placu Wolności, z myślą o stworzeniu ogólnodostępnej biblioteki. Podstawą księgozbioru stał się jego prywatny zbiór, liczący według szacunków 13–17 tysięcy tomów, w dużej części przejętych z kasowanych klasztorów.

Raczyński opracował statut instytucji, w którym zapisał, że biblioteka ma „ułatwiać każdemu nabywanie nauk i wiadomości” oraz być otwarta dla wszystkich w wyznaczonych godzinach. Podkreślał, że pierwszeństwo w gromadzeniu mają książki ważne dla mieszkańców Wielkiego Księstwa Poznańskiego, a nie tylko pozycje rozrywkowe czy ulotne druki. To bardzo nowoczesne – jak na początek XIX wieku – ujęcie misji publicznej biblioteki.

Rozwój zbiorów przyspieszyło nadanie przez Fryderyka Wilhelma III prawa egzemplarza obowiązkowego. Wydawcy z obszaru Wielkiego Księstwa musieli dostarczać do Poznania po jednym egzemplarzu każdej wydanej książki. Do tego dochodziły zakupy oraz dary – statut przewidywał nawet wyróżnienie w postaci portretu w czytelni dla osób, które podarują co najmniej tysiąc woluminów. Z tego przywileju skorzystano jednak tylko raz, w przypadku Konstancji Raczyńskiej z Potockich.

Biblioteka w czasie wojen i odbudowa

Wybuch II wojny światowej brutalnie przerwał rozwój instytucji. W 1939 roku Biblioteka Raczyńskich została zamknięta dla Polaków, a jej dyrektorem – po własnych staraniach – został Józef Raczyński z kurlandzkiej linii rodu. To on, ryzykując wiele, udostępniał Polakom zbiory po godzinach urzędowych i doprowadził do wywiezienia najcenniejszych książek do Obrzycka – około 17 tysięcy jednostek. Ten ruch uratował najważniejsze zasoby, bo 5 lutego 1945 roku budynek przy placu Wolności został wysadzony, a w pożarze zginęło blisko 180–200 tysięcy woluminów, czyli około 90% księgozbioru.

Po wojnie biblioteka zaczęła działalność w 1951 roku w budynku przy ul. Czerwonej Armii (obecnie św. Marcin 65). Równolegle trwały przygotowania do odbudowy historycznego gmachu. W 1953 roku ruszyły prace według projektu Janiny Czarneckiej, przy współpracy jej męża, znanego poznańskiego architekta Władysława Czarneckiego. W 1956 roku odtworzony budynek wrócił do użytku, z klasycystyczną fasadą zachowaną w możliwie wiernej formie, ale z nowocześniejszym układem wnętrz, lepiej dostosowanym do współczesnych potrzeb bibliotecznych.

Nowy gmach i modernizacja zabytkowego budynku

Po 2000 roku stało się jasne, że rosnące zbiory i zmieniające się potrzeby czytelników wymagają rozbudowy. W konkursie na projekt nowego skrzydła zwyciężyła warszawska pracownia JEMS Architekci. Ich koncepcja Nowego gmachu od strony al. Marcinkowskiego została zrealizowana w latach 2009–2013. Nowe skrzydło ma ok. 11 tys. m² powierzchni, mieści m.in. Wypożyczalnię, główne czytelnie, Bibliotekę dla Dzieci, Dział Zbiorów Specjalnych oraz Galerię Atanazego.

Koszt inwestycji wyniósł 72 700 739 zł, z czego ponad 40% sfinansował Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego, a pozostałą część pokryło miasto Poznań. Otwarcie nowego budynku nastąpiło 1 lipca 2013 roku, a już w 2014 Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego Bogdan Zdrojewski nagrodził bibliotekę za efektywne wykorzystanie środków unijnych na rozwój kultury.

W 2022 roku zakończyła się z kolei szeroka modernizacja zabytkowego gmachu przy pl. Wolności 19. Budynek – przez lata używany głównie jako zaplecze administracyjne – odzyskał funkcje biblioteczne i został dostosowany do potrzeb osób ze szczególnymi potrzebami. Znów działa tu Filia Sztuki, odbywają się spotkania autorskie, warsztaty, koncerty i konferencje.

Jak wygląda gmach Biblioteki Raczyńskich?

Historyczny budynek Biblioteki Raczyńskich jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych obiektów w centrum Poznania. Wzniesiony w latach 1822–1829 w stylu klasycystycznym, stanowi ważny akcent urbanistyczny północno‑wschodniego narożnika placu Wolności. Fasada została zaprojektowana z wyraźnym nawiązaniem do wschodniej elewacji Luwru w Paryżu – to rzadki w Wielkopolsce przykład tak świadomego odwołania do francuskiej architektury monumentalnej.

Budynek stoi na prostokątnym rzucie, jest trzykondygnacyjny i podpiwniczony, nakryty niskim dachem czterospadowym. Parterowa kondygnacja, boniowana, ma prostokątne okna i wejście zwieńczone dwuskrzydłowymi drzwiami z herbem Nałęcz. Dwie górne kondygnacje cofnięto, tworząc efektowną loggię – jej rytm wyznacza dwanaście par kolumn korynckich ustawionych na wysokich cokołach, z attyką balustradową ponad nimi. Całość wieńczy trójkątny tympanon na osi fasady, a sufit loggii zdobią sztukatorskie ornamenty.

Wnętrza i połączenie z nowym skrzydłem

Układ wnętrza po powojennej odbudowie jest dwutraktowy w części środkowej, flankowanej z obu stron większymi salami. W centralnym miejscu znajduje się przestronny hall z reprezentacyjnymi schodami prowadzącymi na piętra. Charakterystycznym elementem balustrad są motywy rózg liktorskich – podobne rozwiązanie można zobaczyć w pałacu Raczyńskich w Rogalinie, przebudowanym po 1815 roku.

Od strony północnej zabytkowy gmach łączy się z Nowym gmachem za pomocą szklanego łącznika. Dzięki temu użytkownicy poruszają się między klasycystyczną fasadą a nowoczesnymi przestrzeniami czytelń i wypożyczalni bez wychodzenia na zewnątrz. Ta integracja architektury XIX i XXI wieku stała się jednym z symboli współczesnego oblicza biblioteki.

Klasycystyczna fasada inspirowana Luwrem i nowoczesne zaplecze o powierzchni 11 tys. m² tworzą dziś jeden, spójny kompleks Biblioteki Raczyńskich w ścisłym centrum Poznania.

Jakie zbiory gromadzi Biblioteka Raczyńskich?

W 2026 roku Biblioteka Raczyńskich dysponuje zasobem liczącym około 1,8 mln jednostek zbiorów. To zarówno klasyczne książki drukowane, jak i zróżnicowane materiały audiowizualne oraz zbiory specjalne. Profil gromadzenia obejmuje przede wszystkim nauki humanistyczne i społeczne, a także polską i obcą literaturę piękną.

W księgozbiorze znajdują się opracowania naukowe i popularnonaukowe, wydawnictwa informacyjne ogólne i specjalistyczne, czasopisma regionalne i ogólnopolskie, lektury szkolne, podręczniki akademickie, poradniki i beletrystyka. Ważną część oferty stanowią także książki i czasopisma dla dzieci, audiobooki, filmy i seriale na płytach DVD oraz muzyka na płytach CD. Tak szeroki zakres umożliwia korzystanie z biblioteki zarówno studentom, badaczom, jak i rodzinom z dziećmi.

Filia Sztuki i zbiory muzyczne

Szczególne miejsce w strukturze instytucji zajmuje Filia Sztuki, mieszcząca się po modernizacji na pierwszym piętrze zabytkowego gmachu. Zgromadzono w niej około 32 tys. książek poświęconych sztukom plastycznym, architekturze, designowi i pokrewnym dziedzinom, a także około 34 tys. zbiorów muzycznych. To ważne centrum dla studentów ASP, muzykologów czy pasjonatów historii sztuki, którzy szukają albumów, partytur i specjalistycznych opracowań.

Zbiory specjalne i muzea literackie

Dział Zbiorów Specjalnych, ulokowany w Nowym gmachu, obejmuje starodruki, rękopisy, dokumenty życia społecznego oraz materiały ikonograficzne. To tutaj trafiają najcenniejsze i najdelikatniejsze obiekty wymagające szczególnych warunków przechowywania. Czytelnia zbiorów specjalnych udostępnia je od poniedziałku do piątku w godzinach 9.00–15.00.

Biblioteka Raczyńskich zarządza również kilkoma muzeami literackimi, które rozwijają jej misję dokumentowania kultury słowa. W strukturze instytucji znajdują się: Muzeum Literackie Henryka Sienkiewicza przy Starym Rynku 84, Mieszkanie‑Pracownia Kazimiery Iłłakowiczówny przy ul. Gajowej 4/8, Muzeum‑Pracownia Józefa Ignacego Kraszewskiego oraz Ośrodek Dokumentacji Wielkopolskiego Środowiska Literackiego przy ul. Wronieckiej 14. Dzięki temu biblioteka pełni rolę ważnego operatora pamięci o pisarzach związanych z Poznaniem i Wielkopolską.

Jakie są godziny otwarcia Biblioteki Raczyńskich?

Planując wizytę w głównej siedzibie przy pl. Wolności 19 i w Nowym gmachu przy al. Marcinkowskiego 23, warto zwrócić uwagę na zróżnicowane godziny otwarcia poszczególnych działów. W 2026 roku obowiązuje następujący harmonogram:

Ważna informacja dla osób planujących wizyty wakacyjne: w soboty lipca i sierpnia większość działów w głównym kompleksie jest nieczynna. Ten sam wakacyjny tryb dotyczy także wielu filii osiedlowych. Dobrym nawykiem jest więc sprawdzenie aktualnego harmonogramu na stronie biblioteki czy w mediach społecznościowych instytucji, zwłaszcza przed wyjazdem z innej części Polski.

Jak działają filie osiedlowe?

Sieć filii to ogromny atut Biblioteki Raczyńskich. Na terenie Poznania funkcjonuje obecnie około 35–36 placówek rozmieszczonych we wszystkich dzielnicach, m.in. na osiedlach Armii Krajowej, Bolesława Chrobrego, Lecha, Zwycięstwa czy Jana III Sobieskiego. Księgozbiór filii to około 1 mln woluminów, w tym około 75 tys. zbiorów audiowizualnych – szczególnie popularnych wśród czytelników korzystających z filmów na DVD i audiobooków.

Większość filii osiedlowych ma wspólny wzór godzin otwarcia: od poniedziałku do piątku pracują w dwóch blokach czasowych – w część dni od 9.00 do 19.00, w inne w systemie 9.00–14.30 lub 13.00–19.00. Filia Naramowicka i Filia Wildecka, podobnie jak wybrane placówki dziecięce (np. Filia 53 przy ul. Hetmańskiej 91), są otwarte także w soboty w godzinach 9.00–15.00, z wyjątkiem miesięcy wakacyjnych.

Główne gmachy Biblioteki Raczyńskich są czynne od poniedziałku do piątku w godzinach 9.00–20.00, a część filii oferuje także sobotnie dyżury – zwykle między 9.00 a 15.00.

Jak korzystać z zasobów i udogodnień biblioteki?

Biblioteka Raczyńskich od kilku lat mocno inwestuje w rozwiązania, które ułatwiają korzystanie z zasobów różnym grupom użytkowników. Od maja 2022 roku działa system 11 książkomatów, ulokowanych w rejonach pozbawionych tradycyjnych placówek. Dzięki nim można zamówić książkę online i odebrać ją o dowolnej porze, podobnie jak paczkę z automatu pocztowego. To szczególnie wygodne dla osób pracujących do późna lub mieszkających na peryferiach miasta.

Duży nacisk położono także na dostępność architektoniczną i technologiczną. Nowy gmach ma windę głośnomówiącą z oznaczeniami w alfabecie Braille’a, toalety dostosowane do potrzeb osób poruszających się na wózkach, plany tyflograficzne przy wejściu i w Informatorium, system Step Hear pomagający w orientacji osobom z dysfunkcją wzroku oraz pętlę indukcyjną przy ladzie informacyjnej. Wypożyczalnia na pierwszym piętrze obsługuje m.in. użytkowników korzystających z książek z dużą czcionką, wydawnictw brajlowskich, filmów z audiodeskrypcją oraz cyfrowych książek mówionych w formatach CZYTAK, DAISY i MP3.

Oferta dla dzieci, młodzieży i seniorów

Biblioteka dla Dzieci w Nowym gmachu oraz liczne filie dziecięce (m.in. przy ul. Słowackiego, Dmowskiego czy na os. Pod Lipami) proponują szeroki wybór literatury dla najmłodszych, komiksów, książek obrazkowych i gier edukacyjnych. Regularnie organizowane są warsztaty, spotkania z autorami, cykle „CZYTATY” oraz letnie zajęcia pod hasłem „Lato sławnych ludzi” czy inne tematyczne programy wakacyjne.

Dorosłych czytelników przyciągają z kolei Dyskusyjne Kluby Książki, wydarzenia literackie z udziałem współczesnych pisarzy, przeglądy filmowe („W małym kinie u Raczyńskich”) oraz koncerty i wykłady w odnowionych salach zabytkowego gmachu. Seniorzy chętnie korzystają zarówno z tradycyjnych wypożyczeń, jak i z oferty audiobooków, warsztatów czy spacerów miejskich organizowanych przez bibliotekę.

Gdzie szukać informacji o wydarzeniach?

Kalendarz wydarzeń w Bibliotece Raczyńskich jest bardzo bogaty – od spotkań autorskich po spacery architektoniczne i warsztaty pantomimy. Aktualne informacje o terminach spotkań, zapisach i ewentualnych zmianach godzin otwarcia pojawiają się przede wszystkim na stronie internetowej instytucji oraz w jej mediach społecznościowych. Dobrym pomysłem jest też śledzenie komunikatów o czasowych zamknięciach wybranych filii, ogłaszanych np. w związku z remontami czy reorganizacją sieci.

Od 2022 roku biblioteką kieruje Katarzyna Kamińska, kontynuująca tradycję łączenia dbałości o dziedzictwo z nowoczesnym podejściem do usług bibliotecznych. Dzięki temu historyczna fundacja hrabiego Raczyńskiego wciąż pełni żywą rolę w codziennym życiu mieszkanek i mieszkańców Poznania.